Жақсылық

Шәриятымыздағы жақсылық сөзи өз ишине көплеген мәнилерди алып, оларға: туўрылық, сылаи-раҳм, қолы ашықлық, тақўадарлық ҳәм де бәрше пазийлетли әмеллерди қамтып алған. Жақсылық өзи менен бирге ҳәр дайым ийманды лазым тутыўшы болады. Яғный ийман менен жақсылық бир-бири менен тығыз байланыслы болады. Себеби, Аллаҳ таала ийманды да жақсылық деп еслеткен. Аллаҳ таала Қураны кәриймде айтады:

(لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ)

«Жақсылық – жүзиңизди Шығыс ямаса Батыс тәрепке қаратыўыңызда емес, жақсылық Аллаҳға, ақырет күнине, периштелерге, Китапқа, Пайғамбарларға ийман келтириў…», («Бақара» сүреси 177-аят). Аятта айтылғанындай, Аллаҳға ийман келтириўди де, ақырет күнине ийман келтириўди де жақсылық, деп есаплап атыр. Бәрше қайырлы ислер жақсылық есапланады.

Нәбий салаллаҳу алайҳи ўа саллам ҳәдислеринде жақсылықты шырайлы минез-қулық деп келтирген. Наўўас ибн Самъаннан рәўият қынған ҳәдиси шәрийфте: «Мен Пайғамбар алайҳиссаламнан жақсылық ҳәм гүна ис ҳаққында сорадым. Сонда ол: «Жақсылық бул шырайлы минез-қулық, ал гүна болса, қәлбиӊдеги тынышсызлық, қәўетер ҳәм адамлар оннан хабар табыўынан қорққан нәрсе», – деди.

Буннан жақсылық бәрше шырайлы минез-қулықларды өз ишине қамтып алыўшы кеӊ мәнидеги сөз екени түсиниледи.

Және бир ҳәдиси шәрийфте: «Жақсылық нәпси оған қәтержам болатуғын нәрсе. Ал, гүна қәлбиӊде тарлық оятатуғын, адамлар оннан хабар табыўынан қәўетерленген нәрсе», – деген.

Бул ҳәдиси шәрийфтен билиўимиз мүмкин, жақсылықтыӊ белгиси оны әмелге асырған ўақытта қәлб қәтержам болады ҳәм шадланады. Ал, гүна истиӊ белгиси екеў болып, бири сыртқы, екиншиси ишки белгилер.

Ишки белгиси, инсан ол иске жолыққанда нәпсиде өзин қоярға жай табалмай, тынышсызлық жүз береди. Оныӊ ақыбетинен қәўетер алыў пайда болады. Мине, усы нәрселер оныӊ гүна екенине белги болады.

Сыртқы белгиси: Бул – қылып қойған қылмысыӊды пазыйлетли, солиҳ инсанлар хабар табыўынан қәўетерлениўиӊ ҳәм олардан дәкки еситиўден қорқыўыӊ. Усы мәниге көре Ибн Масъуд разыяллаҳу анҳу: «Мусылманлар жақсы деп билген нәрсе Аллаҳ тааланыӊ нәзеринде де жақсы ҳәм мусылманлар жаман деп билген нәрсе Аллаҳ тааланыӊ нәзеринде де жаман есапланады», – дейди.

Усы орында сораў туўылады нәпсиде тынышсызлық ҳәм екилениў оятқан ҳәр бир нәрсе гүна есаплана ма? Оны қылған адам гүнакар бола ма?

Бул мәселе ушын үш түрли ҳалат бар болып, бириншиси, егер нәпси оныӊ қайтарылған жаман ис екени менен ҳаўлықса, оныӊ гүна екенине Қуран ҳәм ҳәдистен дәлиллер келген болса, мысал ушын арақ ишиў сыяқлы. Ол ис анық гүна есапланып, оннан дәрҳал шетлениў лазым болады.

Екинши ҳалат, егер нәпси оныӊ жаман ис екени менен тынышсызланса, ал пәтўа оны жайыз деп турған болса да тақўа жағынан оннан тыйылыў лазым болады. Себеби Пайғамбар алайҳиссаламныӊ ҳәдиси бар: ( وإن أفتاك الناس وأفتوك ) яғный: «Инсанлар пәтўа берсе де өзиӊ пәтўа шығарып ал», мазмунындағы. Сол көрсетпеге көре кәлбиӊде оныӊ ҳадаллығына гүман оянды ма, тақўа қылып тәрк етиў абзал ҳәм саўаплы ис болады.

Үшинши ҳалат, егер нәпсиде оныӊ ҳадал яки ҳарам, гүна екенинде белги көринбесе, яғный мәселениӊ шешими анықланбаса, ондай ўақытта оныӊ дурыс ямаса надурыс екени ҳаққындағы илим ийелериниӊ сөзлерине, үгит-нәсиятларына әмел етиў лазым болады. Аллаҳ таала Қураны кәриймде:

«فاسألوا أهل الذكر إن كنتم لا تعلمون»

«…Егер билмейтуғын болсаңыз, зикир (илим) әҳлинен сораң»,деген.(«Әнбия» сүреси 7-аят).

Енди жақсылық ҳаққындағы сөзимизге қайтсақ, жақсылықтыӊ түрлери жүдә көп болып, солардан әҳмийетлилерине тоқталып өтсек:

Бириншиси: Қолы ашықлық. Қолы ашықлық кеӊ мәнидеги сөз болып, оннан тек мал-дүньямыздан садақа қылыў ғана түсинилмейди, ал инсан өзиниӊ өнерин, тәжирийбесин басқаларға үлесиў, ўақтын басқаларға ажыратып жақсылық етиў ҳәм дуўа қылғанда басқаларды қосып дуўа етиўи де қолы ашықлық есапланады.

Инсан өзине қылынған инәмларды, жақсылықларды аӊлап жетпесе, жақсылық етиў мәнисин түсинип жетпейди, ал бир өмир сықмар болып өтиўи де мүмкин. Инсанға Аллаҳ таала тәрепинен берилген нематлар жүдә көп болып, олар: өмир, денсаўлық, мал-мүлк, бала-шаға ҳәм оннан басқа бир қанша инамларды санаўымыз мүмкин. Инсан өзине берилген сонша инамларды ядқа алып, Аллаҳ маған сонша инәмларды берип қойды, мен де мал-мүлкимнен аз ғана мүтәжлерге берейин десе, жақсылықлардыӊ еӊ үлкен көриниси, қолы ашықлық қылған болады. Бизлердиӊ қолы ашықлық қылып ислеп атырған жақсылығымыз тийкарында өзимизге қылып атырған жақсылығымыз болып есапланады. Себеби, Аллаҳ таала жер жүзине жәннеттиӊ несийбелерин таслап қояды екен, ким оны алса, жәннетти қолға кириткен есапланады. Ал, жәннеттиӊ несийбелери не, десе, Аллаҳ саған берген нәрсени басқаларға да бериўиӊ екен. Буныӊ тастыйығы сыпатында Аллаҳ таала Қураны кәриймде айтады:

فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى * وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى

«Енди ким (зәкат ҳәм садақаларын) берсе ҳәм (Аллаҳтан) қорықса ҳәм де гөззалды (нәрсени) тастыйықласа, онда оған аңсатлықты миясар етемиз» («Лайл» сүреси 5-6-7-аятлар).

Екиншиси: Ашық жүзлилик ҳәм жақсы сөз. Ашық жүзлилик тағамдағы дуз сыяқлы нәрсе болып, мәмиле мәдениятындағы еӊ зәрүр қәсийетлерден бири болып есапланады. Ашық жүзлилик қәлбке тез тәсир ететуғын еӊ пайдалы нәрсе болып, ибадат та есапланады. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўа саллам: «Сениӊ бирәдарыӊа қарап күле шырай қылыўыӊ садақа болады», деген. Ашық жүзлилик пенен бирге жақсы сөз ийеси болыў да талап етиледи.

Жақсы сөз дегенде оларға шырайлы сөз бенен мәмиле қылыўыӊ, жаман сөзлерди айтып, азар бермеўиӊ, мийриман, ғамхор болыўыӊ, оларды ғыйбат қылмаў, масқараламаў ҳ.т.б.

Сөз бенен мәмиле қылыў да үлкен әмеллерден есапланады. Уламалар көп сөйлеўди емес, көп еситиўди мақул көрген екен. Соныӊ ушын, инсан әмеллерине қандай итибарлы болса, сөзлерине де сондай итибарлы болыў керек. Анас разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынған ҳәдиси шәрийфте: «Бендениӊ ийманы туўры болмайды, қашан қәлби туўры болмағанша. Қәлби туўры болмайды қашан, тили туўры болмағанша. Қоӊсысы оныӊ жаманлығынан аманда болмаған инсан жәннетке кире алмайды», делинген. Айырым уламалар тилдиӊ апатлары жигирмадан зыят, деп айтқан.

Және бир ҳәдиси шәрийфте: «Бир адам Аллаҳтыӊ ғәзебин келтиретуғын бир сөз айтып қояды. Ал, өзи сол сөзин жаман деп есапламайды. Нәтийжеде, Аллаҳ таала оған бул жаман сөзи ушын қыяметке шекем ғәзебим болды, деп жазып қояды. Және бир адам Аллаҳ жақсы көретуғын сөз айтады. Ал, өзи бул гәпи жүдә жақсы гәп, деп есапламайды. Сол гәпи себепли Аллаҳ таала оннан қыяметке шекем разы болды, деп жазып қояды», – делинген.

Мине усылардан келип шығып инсан ислерине қандай итибар қаратса, сөзлерине де сондай итибар қаратыўы лазым екен. Себеби, бир жақсы сөз бенен Аллаҳтыӊ алдында иллийинға көтерилиў мүмкин ямаса бир жаман сөз бенен дозақтыӊ еӊ түбине түсип кетиўи мүмкин.

Мусылман адам нәлет айтыўшы, сөгиниўши болмаўы керек. Биреўди сөгиў өзиниӊ анасына ҳәм әкесине сөгис алып келетуғын ислерден есапланады. Пайғамбар алайҳиссалам айтады: «Гүналардыӊ еӊ үлкени адам өзиниӊ ата-анасын нәлетлеўи, деди. Саҳабалар ҳайран болып, сорады: «Адам өзиниӊ ата-анасын нәлетлеймекен?!». Пайғамбарымыз: «Инсан басқа биреўдиӊ әкесин сөккенде, ол да буныӊ әкесин сөгеди нәтийжеде өзиниӊ ата-анасына сөгис алып келеди».

Жақсылыққа тийисли болған әмеллердиӊ сан-санағы жоқ. Бирақ, сондай шырайлы әмеллер де бар болып, бундай әмеллер өз ийесин күн сайын дәрежесин көтереди ҳәм өлгеннен кейин де саўабы жетип турады екен. Аллаҳ таала бендесине әне сондай өлгеннен кейин қәбирде кеӊшилик көрсетип саўабы барып туратуғын жақсы әмеллердиӊ есигин ашып қойды. Бул жақсы әмеллердиӊ саўабы қыяметке шекем үзликсиз жетип турыўшы, ақыретте болса, ийесин үлкен утыс – жәннетке киргизиўге себепши әмеллерден болып есапланады.

Пайғамбар алайҳиссаллам қайтыс болғаннан соӊ қәбирине саўабы жетип туратуғын жети адамды санады. «Олар: Илим үйреткен, дәрья қаздырған, қудық қазып суў шығарып берген, қурма еккен, мешит қурған, Қуранды мийрас қалдырған ҳәм өлгенинен кейин изинен истиғфар айтатуғын перзент қалдырып кеткен», – деди. Соныӊ ушын, мусылман адам бул әмеллерден қайсы бирине имканиятлы болса, әмелге асырыўға тырысыўы керек.

Ҳәдисте биринши тилге алынған илим тарқатып кеткен адам ҳаққында тоқталсақ. Бул жердеги илимнен дүнья ҳәм ақыретине пайдалы болған, ҳақты наҳақтан ажыратыўға себепши болатуғын илим нәзерде тутылған. Усы орында алым ҳәм уллы тулғаларымыздыӊ қәдири оғада жоқары екени көринеди. Олар үмметтиӊ сүтини, ҳикметтиӊ булағы ҳәм елдиӊ шамшырағы есапланады. Олар өлгеннен кейин де бай илимий мийраслары қолдан қолға, әўладтан әўладқа өтиў менен олардыӊ яды мәӊги жасайды. Соныӊ менен бирге, усындай үлкен хызметерине жараса Аллаҳ таала тәрепинен есапсыз сый-саўаплар менен де сыйлықланады иншааллаҳ!

Садыков Абдумумин, Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Беруний орта арнаўлы ислам билим журты оқытыўшысы.

  • 88 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты