Жер жүзинде ҳаўа болмаса, не болады?

Жердиң ҳаўа қабығы түрли газлерден шѳлкемлескен. Оның 78 процентин азот, 21 процентин кислород, 1 процентин аргон, карбонат ангидрид, водород, гелий сыяқлы газлер қурайды.

Бул ҳаўа қабығы планетамызды зыянлы нурлардан ҳәм космик денелерден қорғап турады. Егер сол ҳаўа қабығы болмағанда нелер жүз бериўи ҳаққында ойлап кѳрейик?

Аспандағы кѳк реңниң жоғалып кетиўи

Жерде жасаўшылар ушын түн менен күн арасында аспанның реңи ѳзгереди. Күндиз аспанымыз кѳк реңдеги кѳринсте, түнде жулдызлар менен безетилген қара аспанды кѳремиз. Егер ҳаўа болмаса, кѳк аспан қара аспанға айланады. Ҳаўа қабығының қуяшқа қараған тәрепинде қуяштан киятырған жақтылықтың тарқалыўы жүзиўи белгили. Бул жақтылық қуяшқа қараған барлық тәрепке тарқалады. Кѳк реңниң толқын узынлығы қысқа болғаны себепли аспан кѳк реңде кѳринеди. Сол себепли егер Жердиң ҳаўа қабығы жоқ болса, кѳк рең де жоқ болады ҳәм биз турақлы түрде қап-қара аспанды кѳремиз.

30 секунтлық турмыс

Ҳаўаның жоқ болыўы оның қурамындағы барлық газлердиң, атап айтқанда, кислородтың да жоғалыўы болып есапланады. Бул болса барлық тири жанзатларда буўлығыў, бас айланыў жағдайына себеп болады. Соннан кейин он бес секунд ишинде кислородсыз қан мийге жетип барады ҳǝм бул ҳушымызды жойтыўымызға себеп болады.

Егер басымды кемейтиў ушын нәпесимизди услап турмасақ, 30 секундта тири қалыўымыз мүмкин. Бирақ нәпесимизди услап турсақ, бизди қоршап турған басым кемлиги себепли иштеги ҳаўа ѳкпеге қарай кеңейеди. Бул кеңейиў себепли ѳкпе тоқымалары ишинен бѳлеклениўди баслайды ҳәм ѳкпе жарылып кетеди. Соннан кейин ҳаўа кѳбикшелери денениң ишиндеги басқа ағзаларға қарай ағады. Егер бул кѳбикшелер жүрекке жетип барса, жүрек сактасы (жүректиң тоқтап қалыўы), мийге жетип барса, мий сактаси (инсулът) жүз береди. Булар болса ѳлимге алып келеди.

Егер ҳаўа жоғалғанда адам нәпесин услап турмаса, дене ѳзиндеги суйықлықты пуўланыў арқалы жоғалта баслайды ҳәм 10 секунд ишинде парласып кетеди. Буның нәтийжесинде дене исинип, үлкейип баслайды. Денедеги қалған суйықлықлар қайтарыў ямаса ҳәжетке шығыў арқалы шығып кетеди ҳәм инсан ѳз денесиниң ўазыйпаларын басқара алмай қалады. Бул процесслер 30 секунд ишинде жүз береди. Нәтийже ѳлим менен жуўмақланады. Ҳаўадан нәпес алып жасайтуғын барлық жанзатлар ҳәм ѳсимликлер ѳледи.

Пүткил әлемде тынышлық ҳүким сүреди

Ҳаўа жетиспеўшилиги себепли буўлығыўды сезе баслағанымызда, бақырыўға урынамыз. Бирақ ҳәр қанша урынбайық даўысымызды ҳеш ким еситпейди. Себеби даўыс толқынлардан ибарат болып, бул толқын затлар, денелер дирилдеў, шайқалыўы нәтийжесинде пайда болады. Бул толқынлар бир орыннан екинши орынға кѳшип ѳтиўи ушын ҳаўа сыяқлы арнаўлы орталық зәрүр. Ҳаўа болмаған соң, затлардың шайқалыўынан пайда болатуғын толқынлар бир орыннан екинши орынға жетип бармайды. Бул дегени даўыслар да жоғалады, еситилмейди дегени. Бунда басқалар ол жақта турсын, даўысымыз ѳзимизге де еситилмейди.

Қус ҳәм самолётлар жаўыны

Ҳаўа арнаўлы бир ѳлшемге ийе болған орталық екенлиги белгили. Оның структуралық бѳлимлери турақлы ҳәрекетте болғаны ушын ҳаўа басымын пайда етеди. Қус, самолётлар ҳәм барлық ушыўшы затлардың ушыўы ушын ҳаўа керек. Ҳаўа болмаса, уша алмайды. Ҳаўаның жоғалыўы миллионлап қус, мыңлаған самолётлардың жамўын сыяқлы жерге түсиўине себеп болады.

Метеоритлер жаўыны да жаўыўы мүмкин

Қуяш әтирапында айланатуғын кометалардан бири - Свифт-Таттл кометасы Жер планетасының қасыннан ѳтип, узақласқан соң, оның қалдырған «изи» нен планетамыз ҳәр жылы ѳтеди. Әне сол ѳтиў ўақтында Персей жулдызлар топары жайласқан точкадан Жерде метеорлар жаўынын бақлаў мүмкин. Бул ҳәр жылы 12-13-август күнлери жүз береди. Бул ҳәдийсе ўақтында бир саат ишинде 10-15 әтирапында метеорлердиң планетамыз атмосферасын жарып кириўин кѳриў мүмкин. Бирақ күшли сүйкелисиў нәтийжесинде метеорлар жанып кетип, Жерге жетип келмейди. Усы комета 1992-жылда планетамыз қасындан ушып ѳтип атырғаныда байқалған. Оның қуяш әтирапында бир рет айланыў дәўири 135 жыл болып, планетамыз халқы бул кометаны, Алла несип етсе, 2126-жылда бақлаўы мүмкин.

Егер Жер усы кометадан қалған «изи» ден ѳтип атырғанда, планетамыз ҳаўасы жоғалып қалса, бул жағдай Жерге жалынлы таслар - метеоритлер жаўындай жаўыўына себепши болады. Ҳәр жылы планетамызға түрли кѳлемдеги метеоритлер ҳүжими болып турады. Бирақ ҳаўа қабығы барлығы себепли усы метеоритлер күшли сүйкелисиў нәтийжесинде планетамыз сыртына жетип келмей жанып, ерип кетеди. Егер ҳаўа жоқ болғанда болса сол метеоритлер ҳеш қандай сүйкелисиўге ушырамай планетамыз сыртына шекем жетип келген, жерде үлкен кратерлар (шуқыр) пайда еткен, инсанлардың апатқа ушыраўына себеп болған болар еди.

Жер жүзиндеги теңизлер ҳәм түби жоқ океанлардың пуўланыўы

Ҳаўаның жоғалып кетиўи басымның бирден тѳменлеўине алып келеди. Суйықлықтың пуў басымы сыртқы басымнан асып кеткени себепли барлық суў бассейнлериниң жер үсти суўлары қайнап, пуўланып кетеди. Суў пуўы ҳаўа басымы орнын толық қаплай алмайды.

Аллаҳ таала биз ушын ѳмир дереги етип ҳаўаны берген. Биз мудам сол ҳаўаның ишинде жасағанымыз ушын оның үлкен немат екенлигин сезбеймиз. Ҳаўа болмаса, не жағдайға түсиўимизди кѳз алдымызға келтирсек ҳәм қандай зәрүрли немат ишинде жасап атырғанымызды аңлайық! Рǝббимиз бул планетаны толықлығынша бизиң қолай ҳалда, қыйналмай жасаўымыз ушын ийкемлестирип жаратқан. Аллаҳ таала Қураны кәриймде Бақара сүресинде мынадай деп марҳамат еткен:

هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُم مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَىٰ إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ ۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

«Ол сизлер ушын Жер бетиндеги ҳәмме нәрсени жаратты. Соң аспанға жүзленип, оны жети (қабат) аспан қылып қойды. Ол – ҳәмме нәрсени билиўши» (29-аят).

Рǝббимиз Әнбия сүресинде марҳамат еткен:

وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَّحْفُوظًا ۖ وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ

«Аспанды сақланған (қулап түспейтуғын) пәтик қылдық. Ал, олар (мушриклер) – оның белгилеринен жүз бурыўшылар» (32-аят).

Бул аяттағы «сақланған пǝтик» ти илимпазлар Жер әтирапын қоршап турған ҳаўа қабығы (атмосфера), планетамыздың күшли магнит майданынан пайда болған «Ван Аллен» белбаўы дейди. Бул белбаў ҳәм атмосфера Жерди космостың қатты суўығынан, түрли зыянлы нурлардан, қуяштан келетуғын дүбелейлерден, метеоритлер ҳүжиминен ҳәм басқа қǝўип-қǝтерлерден қорғап турады.

Аллаҳ таала биз бенделери жерде қыйналмай жасаўымыз ушын барлық шараятларды жаратып қойған. Атап айтқанда, Жердиң сыртынан болатуғын қǝўип-қǝтерлерден қорғап турыўшы бир неше қорғаў қатламлары менен қоршап қойған. Булар ҳаққында ойлаў инсанның ийман нуры зыяда болыўына, Аллаҳ таалаға кѳбирек шүкир етип, Оған ықлас пенен ибадат етиўге шақырады.

Аллаҳ таала бәршемизди Ѳзиниң ҳидаятынан (шынлыққа барар жолынан) айырмасын.

Нозимжон Ҳошимжон

Islam.uz сайтынан Даўытбай Беканов таярлады.

  • 88 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты