Устазларға ҳүрмет

Ислам шәриятында устаздыӊ қәдири оғада жоқары. Инсанияттыӊ мәрипатлы болыўы оларсыз ҳеш қашан әмелге аспайды. Инсанларға илим, жақсылық үйретиў пайғамбарлардыӊ сыпаты болып, олардыӊ пайғамбарлардан парқы ўаҳий келмеўинде. Пайғамбарлар өзинен илим, ҳикметти ўәсият қылғанындай, устазлар да өзлеринен кейинги әўладқа билимди мийрас қылып қалдырады.

Аллаҳ таала да улама ҳәм устазлардыӊ қәдирин бәлент екенин хабарын берип, Қураны кәриймде былай дейди:

هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ

«Билетуғынлар менен билмейтуғынлар тең бола ма?!» («Зумар» сүреси 9-аят)

Және бир аяты кәриймасында олардыӊ илим-ҳикмет инам етилген инсанлар екенин тилге алып былай дейди:

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ

«Ол Өзи қәлеген адамға, ҳикметти береди. Кимге ҳикмет берилсе, оған көп жақсылық берилген болады. Тек ақыл ийелери ғана еслетпе алады». («Бақара сүреси» 269-аят).

Аятта айтылғанындай илим ҳикмет Аллаҳ өзи қәлеген адамына беретуғын нәрсе болып, оны алым, улама ҳәм устаз сыяқлы мәртебеге көтерилген инсанға инам етилетуғыны айтылмақта. Солай екен олар әпиўайы инсанлар емес, ал Аллаҳ тааланыӊ ҳикметине ерискен инсанлар. Ҳикмет дегенде илим, әмел, тақўа ҳәм илим артынан келетуғын ҳәмме нәрсе нәзерде тутылады, дейди уламалар.

Пайғамбар саллаллаҳу алайҳи ўа саллам да ҳәдиси шәрифлериниӊ көплеген орынларында устазлардыӊ қәдири ҳаққында көплеген ҳикметли көрсетпелерин берип, сондай ҳәдислериниӊ биринде:

«Инссанларға жақсылық үйретиўши адамға Аспан ҳәм жердеги бәрше жәнликлер, ҳәттеки суўдағы балықлар да истиғфар айтады», деген.

Және бир ҳәдиси шәрифинде:

ويروي عبادة بن الصامت رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: "ليس من أمتي من لم يجل كبيرنا، ويرحم صغيرنا، ويعرف عالمنا" أي يعرف لعالمنا حقه

Убада ибн Сомит разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:

Расулаллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўа саллам: «Үлкенлеримизди ҳүрмет етпеген, кишкенелеримизге иззет көрсетпеген ҳәм алымларымыздыӊ ҳақын билмеген бизлерден емес», – деген.

Устаз кәсиби пайғамбарлардыӊ да кәсиби болып есапланады. Пайғамбарымыз алайҳиссалам ҳәдислериниӊ биринде «Мен жоқары минез-қулықларды шыӊына жеткериў ушын жиберилдим», деген болса, басқа бир рәўиятларында «Мен муғаллим қылып жиберилдим», – деген. Буннан көринеди тәлим бериў Пайғамбарлардыӊ мәртебели кәсиби.

Имам Набулсий айтады: Кимде ким перзенти басқалардан алдынғы қатарларда болыўды, оларға жетекши болыўды қәлесе, муғаллимге итибар қаратсын. Себеби шыпакер адам денсаўлығымыз бенен, темирши темирди сайқаллаў менен, уста ағашға ислеў бериў менен шуғылланса, ал муғаллим бизлердиӊ руўхый дүньямызға, келешегимизге ислеў бериў менен шуғылланады.

Ҳеш қашан перзентке муғаллим ҳаққында жаман гәп айтыўға, керек болса қәтелесип болса да айтыўға болмайды екен. Керисинше, муғаллимди ҳүрмет қылыў ҳаққында үгит-нәсиятларды қулағына куйыў керек екен. Себеби, биз муғаллимди ҳүрмет қылыў менен оннан көп пайдаларды табамыз.

Соныӊ ушын қайсы жәмийетте муғаллимге деген ҳүрмет, итибар күшейсе, ол жәмийетте мәденият раўажланады. Қайсы бир жәмийетте муғаллимге ҳүрмет жоғалса, қәдири жоғалса, дағдарысқа ушырайды екен.

Уламалар: Қайсы бир инсанды ҳүрметин орнына қойып, қәдирлесеӊ, қәжетлерин раўа әйлесеӊ, оннан қәлеген нәрсеӊди сорап ал деген. Бул гәптиӊ түп мазмуны қандай? Инсан мудамы алым адамды қәдирлесе, ҳүрметин орнына қойса, қәжетин питирсе, оннан бар илимин өзине сиӊдирип алады егер талап етсе, дегени.

Уламалардан бири айтқан екен: Егер биреўди ғарғаў керек болса, мен муғаллимге душпан болған адамды ғарғаған болар едим. Егер кимге еки дүнья бахтын тилеў керек болса, муғаллимге бахыт тилеген болар едим», деген екен.

Ҳәдиси шәрифлердиӊ биринде айтылады: «Үш адам бар. Оларды еки жүзлиден басқа ҳеш ким пәске урмайды. Олар: Исламда шашы ағарған адам, (яғный жасы үлкен адам), илим ийеси ҳәм әдалатлы имам».

Имам Шафеъий устазға болған ҳүрмети соншелли сабақ ўақтында устазға кесент берип қояман деп, китабыныӊ бетин ашыўға батына алмай отырады екен.

Ҳәдиси шәрифте: «Шыпакер ҳәм муғаллим екеўи ҳүрмет қылынбаса, нәсият қылмайды». Яғный, пайда келтирмейди.

Уламаларды масқаралаў

Илим ийелериниӊ үстинен күлиў, кәпирлердиӊ сыпатынан болып, Аллаҳ таала Қураны кәриймде былай дейди:

زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُواْ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَيَسْخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَالَّذِينَ اتَّقَواْ فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَاللّهُ يَرْزُقُ مَن يَشَاء بِغَيْرِ حِسَابٍ

«Күпир келтиргенлерге бул дүнья өмири зийнетленип қойылды. Олар ийман келтиргенлерди масқара қылады. Ал, қыямет күни тақўа қылғанлар олардан үстин болады. Аллаҳ қәлегенине есапсыз ырысқы береди» («Бақара» сүреси, 212-аят).

Уламаларды масқаралаў еки түрли болыўы мүмкин. Бириншиси, оныӊ жеке сыпатларын, минезиндеги бир қулқын айтып масқаралаў. Бул түрдеги масқаралаўдан қайтарылған болып, Аллаҳ таала Қураны кәриймде:

«Ҳәй ийман келтиргенлер! (Сизлерден) бир қәўим (миллет) басқа қәўимди (миллетти) масқара етпесин! Итимал, (масқараланған миллет) олардан жақсырақ шығар» («Ҳужурат» сүреси, 11-аят).

Ҳақыйқатында да, инсан масқаралап атырған адамы өзинен көре Аллаҳға жақын адам болыўы мүмкин, буны билмейди.

Буннан көринип турғанындай, бул түрдеги масқаралаў Аллаҳ ҳарам қылған гүна ислерден есапланады екен.

Екинши көриниси, улама адамды улама болғаны ушын масқаралаў, ямаса диний илимге ийе болғаны ушын масқаралаў. Бул көринис алдынғысынан да жүдә жаман көриниси болып, бундай иске барыў күпир болып есапланады.

Егер инсан уламаныӊ айтып атырған үгит-нәсиятын масқаралап, оныӊ үстинен күлсе, Аллаҳтыӊ ҳәм Оныӊ дининиӊ үстинен күлген есапланады. Шәриятымызда мусылман адамныӊ үстинен күлиўдиӊ өзи үлкен гүна екениниӊ хабары берилген болса, ал уламаныӊ үстинен күлиў күпир екени айтылған. Аллаҳ таала Қураны кәриймде:

قُلْ أَبِاللّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنتُمْ تَسْتَهْزِؤُونَ لاَ تَعْتَذِرُواْ قَدْ كَفَرْتُم

«Аллаҳты ҳәм Оның аятларын масқара қылып атырған едиңиз ғой?» – деп айт. Үзир айтпаң! Ҳақыйқатында да, ийманыңыздан кейин (және) күпир келтирдиңиз». («Тәўбә» сүреси, 6566-аятлар). Абдуллаҳ ибн Умар разыяллаҳу анҳумадан бул аяты кәрийманыӊ нәзил болыў себеби ҳаққында төмендегише баян етиледи: Бир күни көпшилик адамлар менен дем алып отыр едик. Арамыздан бар адам айтып қалды: Ишимиздеги қарыйларымыз қарны үлкен, көримсиз көп өтирик сөйлеўши, урыс майданында корқақ болады, деди. Бул гәптен ашыўланған Аўф ибн Мәлик деген саҳаба турып, өтирик айтып турыпсаӊ, сен еки жүзли екенсеӊ, деп дәкки берди. Бул ис Рассулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўа салламға барып жетти. Сонда, Пайғамбарымызға усы аятлар нәзил болды. Кейин жаӊағы қарыйлар ҳаққында наҳақ гәп айтқан адам Расулуллаҳтыӊ түйесиниӊ қарынбаўына байланып, таслақ жерде сүйретилген екен. Ол: ҳәзиллестим, өтирик айттым, мени кешириӊ, деп жалынса да Расулуллаҳ қайрылып қарамаған екен.

Садиков Абдумумин. Муҳаммад ибн Аҳмад Ал Беруний атындағы орта арнаўлы ислам билим журты оқытыўшысы.
  • 76 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты