ҚУРАННЫҢ БѲЛЕК-БѲЛЕК НАЗЫЛ БОЛЫЎЫНЫҢ ҲИКМЕТИ

Қураны кǝрийм ҳǝр қыйлы ўақыя-қубылысларға жуўап ретинде бѳлек-бѳлек болып назыл болыўын даўам етер еди. Гейде бир сүре толықлығынша назыл болар еди. Мысалы, “Фатиҳа”, “Муддассир” сүрелери ҳǝм “Анъам” сүресиниң үш аятынан басқа барлық аятлары Меккеде бир жола назыл болған. Гейде он аят назыл болар еди. Мысалы, “ Муъминун” сүресиниң алдынғы он аяты ҳǝм “Нур” сүресиндеги “ифк” ўақыясын баянлаўшы он аят усылар қатарынан. Гейде болса, бес аят назыл болар еди ҳǝм бундай тǝртипте назыл болыў кѳбирек ушырар еди. Буннан тысқары аяттың бир бѳлеги назыл болғанлығы ҳаққында да исенимли рǝўиятлар бар. Мысалы, “Ниса” сүресиндеги 95-аяттың غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ “зыян жетпегенлер” қатары усы аяттың وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ ----- لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Үзирсиз бола турып (үйинде) отырған мөминлер менен Аллаҳ жолында мал-дүньясы ҳәм жанлары менен жиҳад қылыўшылар тең болмайды...” қатарынан кейин назыл болған. Соның менен бирге, “Тǝўбǝ” сүресиндеги 28-аяттың وَإِنْ خِفْتُمْ عَيْلَةً فَسَوْفَ يُغْنِيكُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ إِنْ شَاءَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ Егер жарлылықтан қорықсаңыз, Аллаҳ, Өзи қәлесе, сизлерди тез арада кеңшилиги менен байытып қояды. Әлбетте, Аллаҳ – Билиўши, Ҳикметли қатары, мине усы аяттың يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا “Ҳǝй мѳминлер, ҳеш булжытпастан, мүшриклер нǝпǝк биреўлер болып табылады, жеткиликли, быйылғы жылдан кейин масжидул ҳарамға жақын келмесин!” сѳзинен кейин назыл болған.

Қуранның назыл болыўы ақырына жеткенше усылай даўам етди ҳǝм нǝтийжеде шǝрият кѳрсетпелери жетилискен болды.

Қуранның бѳлек-бѳлек болып назыл болыўының ҳикмети ҳаққында уламалар бир неше пикирлерди айтқан. Олар тѳмендегише:

1. Расулуллаҳ алайҳиссаламның кеўлине тынышлық бериў, оған Қуран аятларын яд алыў аңсат болыўы ушын бѳлек-бѳлек болып назыл етилди. Буған усы аят белги етеди:

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآَنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً كَذَلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ وَرَتَّلْنَاهُ تَرْتِيلًا

яғный: Күпир келтиргенлер: «Оған (пайғамбарға) бул Қуран бир мәртеде нәзил етилсе еди», – деди. (Ҳәй Муҳаммад!) Биз сениң кеўлиңди оның (Қуран) менен беккемлеў ушын усылай еттик ҳәм оны тартийл қылып оқып бердик (Фурқон сүреси, 32-аят).

Пайғамбар алайҳиссалам оқыўды да, жазыўды да билмеген саўатсыз адам еди. Алдын ѳткен пайғамбарлар болса, оқыў-жазыўды билетуғынлар болып, бир жола назыл болған китапты ядлап, есте сақлап қалыўға мүмкиншиликлери бар еди.

2. Алланың ҳикмети ǝзелийсинде Қуран аятларының ишинде носих ҳǝм мансухи де болыўы белгилеп қойылған еди. Носих ҳǝм мансух болса, тǝбийий Қуран тек бѳлек-бѳлек ҳалда назыл болғанда ғана болыўы мүмкин.

3. Сол дǝўирде жасап атырған адамлардың қǝлблерине орнасыўы ушын, оған ǝмел етиўи аңсат болыўы ушын айырым аятлар сораўға жуўап тǝрзинде де, айырым аятлар болса ўақыя-ҳǝдийсеге айдынлық киргизиў ушын назыл болды. Бул да Қуранның бѳлек-бѳлек назыл болыўын талап етеди.

4. Қуранның бѳлек-бѳлек болып назыл болыўы бенделер ушын Алланың бир меҳрийбаншылығы. Сол дǝўирде жасап атырған адамлар ҳеш қандай ҳарам ислерден тыйылмаған еди. Егер Қуран оларға бир жыйнақ болып назыл болғанында, одағы миннетлемелер олар ушын салмақлы болар еди. Нǝтийжеде, олар Қуранда келген буйрық ҳǝм қайтарыўларды орынлаўдан бас тартқан болар еди. Имам Бухарий рахматуллаҳи алайҳи Айша разияллаҳу анҳадан рǝўият еткен тѳмендеги хабар усы сѳзди тастыйықлайды.

:إنَّما نَزَلَ أوَّلَ ما نَزَلَ منه سُورَةٌ مِنَ المُفَصَّلِ، فِيهَا ذِكْرُ الجَنَّةِ والنَّارِ، حتَّى إذَا ثَابَ النَّاسُ إلى الإسْلَامِ نَزَلَ الحَلَالُ والحَرَامُ، ولو نَزَلَ أوَّلَ شيءٍ

لا تَشْرَبُوا الخَمْرَ، لَقالوا: لا نَدَعُ الخَمْرَ أبَدًا، ولو نَزَلَ: لا تَزْنُوا، لَقالوا: لا نَدَعُ الزِّنَا أبَدًا،

яғный: “Бǝринен бурын, жǝннет ҳǝм дозақ зикри келген қысқа сүрелер назыл болды. Адамлар Исламға пүткиллей киргеннен кейин ҳадал ҳǝм ҳарам ҳаққындағы аятлар назыл болды. Егер де, басынан ақ: “арақ ишпеңлер”, “бузықшылық етпеңлер”, деген буйрық назыл болғанында, адамлар: “арақ ишиўди тасламаймыз”, “бузықшылық қыла беремиз”, деп айтқан болар еди”.

Солай етип сиз жоқарыда Қуранның бѳлек-бѳлек болып назыл болғанлығы ҳǝм оның айырым себеплери менен таныстыңыз. Енди болса, Қуранның усы тǝртипте назыл болғанлығы ҳаққындағы рǝўиятлар менен “Қодр” сүресиниң биринши аяты:

إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ

яғный: “Әлбетте, Биз оны (Қуранды) қǝдир кешесинде назыл еттик” муўапықластырып алыўымыз қалды. Бул еки түрли түсиникти муўапықластырыўшы ең жақсы пикир тѳмендегише: Қуранның қǝдир кешесинде назыл болыўы оның назыл бола баслаўы. Қуранның назыл болыўы қǝдир кешесинен басланғанлығы менен болса, сиз кейин танысасыз, иншааллаҳ.

Себеби нузул (Қуранның назыл болыў себеплери) ди билиўдиң пайдасы

Жоқарыда сиз Қуранның белгили ўақыя ҳǝм ҳǝдийселер себепли назыл болыўын билдиңиз. Әне соның атын “себеби нузул” (Қуранның назыл болыў себеби) деп аталады. Қуранды түсиндириўде, оны туўры түсиниўде сол себеплерди билиўдиң ǝҳимийети үлкен болады.

Себеби, себеби нузул Қуран аятларын туўры түсиниўде, оның сырларынан хабардар болыўда қол келетуғын руўхый белгилер болып табылады. Тѳменде келтирилетуғын еки мысалда бул айқын кѳринетуғын болады:

1. Марўан ибн Ҳакамнан рǝўият етилиўинше, ол адам Әли Имран сүресиниң 188-аяты болған:

لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ مِنَ الْعَذَابِ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

яғный: Қылғанларына қуўанып, қылмаған (ийгиликли) ислерине мақталыўды жақсы көретуғынларды азаптан қутылады, деп ҳасла ойлама! Оларға аўыртыўшы азап бар! ды надурыс түсинип: “Eгер еткен иси менен кеўилли болатуғын ҳǝм етпеген иси орнына мақтаў еситиўди жақтыратуғын ҳǝр бир адам азапланатуғын болса, солай екен биз ҳǝммемиз де азапланар екенбиз”, деди. Ибн Аббас разияллаҳу анҳу бул аятты аҳли китаплар ҳаққында назыл болғанлығын баянлағаннан кейин, яғный Пайғамбар алайҳиссалам олардан қандай да бир зат ҳаққында сораў сорағанда, олар соралған зат орнына басқа гǝпти айтып, ѳзлерин сораўларына жуўап берген сыяқлы тутар еди, кейин буның орнына оннан мақтаў талап қылар еди. Ибн Аббас разияллаҳу анҳу сол гǝплерди айтып бергенлеринен кейин ғана Марўан ибн Ҳакам аятты надурыс түсингенлигин аңлап жетти.

2. Қудома ибн Мазъундан рǝўият етилиўинше, адамлар ол адамның арақ ишкенликте айыплап ҳǝзирети Умар разияллаҳу анҳудың алдына алып келеди ҳǝм сѳзлерин тастыйықлап та береди. Умар разияллаҳу анҳу оған: “Ҳǝй Қудома, енди мен саған дүрре урдыраман”, деди. Қудома болса: Егер мен мине булар айтқандай арақ ишкен болғанымда да, сиз маған дүрре урдара алмайсыз, деди. Не ушын? - деди Ҳазрати Умар разияллаҳу анҳу. Сонда Қудома: “Аллаҳ таала Қуранда:

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآَمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآَمَنُوا ثُمَّ

اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

яғный: Ийман келтирген ҳәм саўаплы ислерди қылғанлар ушын, егер тақўа қылып, ийман келтирип, жақсы ислерди қылған болса, соң (мәс қылыўшы ишимлик ҳәм қумардан) сақланып, (ҳарамды ҳарам деп) ийман келтирсе, кейин (бәрше ҳарам ҳәм шубҳалардан) сақланып, (адамларға) жақсылық қылса, (алдын) жеп-ишкен (ҳарам нәрсе)леринде гүна жоқ. Аллаҳ ийгиликли ис қылыўшыларды жақсы көреди”, деген (Маида сүреси, 93-аят). Мен сол ийман келтирген ҳǝм саўаплы ǝмел еткен, кейининен тақўа еткен ҳǝм ийман алып келген, кейининен Аллаҳтан қорқып, шырайлы ǝмеллер еткен адамлар тайпасындаман. Мен Расулуллаҳ с. а. ў. менен бирге Бадр, Уҳуд, Хандак ҳǝм басқа саўашларда қатнасқанман”, деди. Сонда Умар р. а. адамларға қарай: “Буның гǝпине не деп жуўап бересизлер?” - деди. Сонда Ибн Аббас р. а.: “Бул сен айтқан аятлар арақ ҳарам етилиўинен алдын ѳткенлер ушын кеширим тǝрзинде, кейингилер ушын ҳүжжет тǝрзинде назыл болған. Себеби, Аллаҳ таала кейингилер ушын:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ

الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ

яғный: “ Ҳәй ийман келтиргенлер! Әлбетте, хамр (мәс қылыўшы ишимликлер), қумар, бутлар ҳәм (пал ашатуғын) шөплер – шайтанның исинен болған ипласлық. Солай екен, оннан шетлениң. Қәнекей, утысқа ериссеңиз. Әлбетте, шайтан хамр (мәс қылыўшы ишимликлер) ҳәм қумар арқалы араларыңызға душпанлық ҳәм жек көриўшиликти ҳәм де сизлерди Аллаҳтың зикринен ҳәм намаздан тосыўды қәлейди. Солай екен, енди (арақ ишиўден) тоқтаўшы боларсыз?(Моида сүреси, 90-91-аятлар), деген. Егер сен ийман алып келген ҳǝм жақсы ǝмел еткен, кейининен тақўа етип ийман алып келген болсаң, ҳақыйқаттан да Аллаҳ сени арақ ишиўден қайтарған” - деди. Сонда Умар р.а.: “Туўры жуўап бердиңиз” - деди.

Ѳзбекстан мусылманлары басқармасы баслығының биринши орынбасары Ҳамиджан Ишматбеков.

Ravza.uz сайтынан Нѳкис районы «Камал ахун» жоме мешити имам-хатиби Минажатдинов Зиятдин таярлады.

  • 103 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты