Ағайин-туўысқанлық қатнасықлары

Ҳеш бир инсан адамлар жәмийетинен ажралып, бир өзи жасай алмайды. Инсан заты, басқа адамлар менен өзара мүнәсийбет орнатыўға, басқалар менен келисип, тыныш-татыў жасаўға мәжбүр. Бул болса, жәмийеттиң ажралмас нызамы. Инсанды жәмийет пенен жипсиз байлайтуғын қатнасықлар жүдә көп ҳәм түрлише. Булардың ишинде ең тийкарғысы, ең күшлиси қан ҳәм ҳәсеб ағайыншилиги. Жақын ағайын-туўысқанлар арасындағы байланыс та усылардан есапланады. Инсан бул байланысқа сүйенеди, оннан күш-қуўат алады. Өмир машқалаларын шешиўде оған таянады ҳәм усы нәрсе арқалы инсан өмири тынышлықта болады. Аллаҳ таала айтады: «Ҳәй адамлар! Сизлерди бир жаннан (Адамнан) жаратқан ҳәм оннан оның жубайын (Ҳаўўаны) жаратып, екеўинен көп еркек ҳәм ҳаялларды таратқан Рәббиңизден қорқың! Сондай-ақ, араларыңыздаға өз ара (қарым-қатнаста) аты соралыўшы Аллаҳтан ҳәм ағайин-туўысқанлықтан (байланысларын үзиўден) қорқың! Әлбетте, Аллаҳ – сизлерди бақлап турыўшы» (Ниса сүреси, 1-аят).

Жәмийет саадаты, нызамлы тәртип ҳәм оның беккемлениўинде тийкарғы нәрсе болған ағайиншилик байланысларының, яғный силаи раҳимниң әҳмийети әдалат, жақсылық қылыў ҳәм басқа шырайлы әмеллер киби кереклидур. Аллаҳ таала айтады: «Әлбетте, Аллаҳ әдалатқа, ийгиликли иске, ағайин-туўысқанға жақсылық қылыўға буйырады ҳәм бузықшылық, жаўызлық ҳәм зулым қылыўдан қайтарады. Ол сизлерге (мудамы) нәсият қылады. Қәнекей, еслетпе алсаңыз» (Наҳл сүреси, 90-аят).

Аллаҳ таала ағайыншилик байланысларын беккемлеўге шақырады. Бунда ағайинлерге ҳәм қоңсыларға айрықша итибар бериўге буйырады, ҳәтте буны ибадат дәрежесине көтереди ҳәм оны ата-анаға жақсылық қылыў менен теңлестиреди. Қураны кǝриймде: «Аллаҳға ибадат қылың ҳәм Оған ҳеш нәрсени шерик қылмаң! Ал, ата-аналарға жақсылық қылың! Сондай-ақ, ағайин-туўысқанларға, жетимлерге, мискинлерге, ағайин қоңсыларыңызға, ағайин емес қоңсыларыңызға, қасыңыздағы жолдасларыңызға, жолаўшыларға (мүсәпирлерге) ҳәм қолыңыз астындағыларға (жақсылық қылың)! Әлбетте, Аллаҳ тәкаббыр, мақтаншақты жақсы көрмейди» (Ниса сүреси, 36-аят).

Ағайин-туўысқанлық байланысларын беккемлеў Исламда «силаи раҳим» дейиледи ҳәм динимиз мусылманларды ҳәмме ўақыт силаи раҳимге буйырған. Аллаҳ таала ағайиншилик байланысларына бойсынып жасаўды данышпан адамлардың уллы сыпатларынан деп баҳалайды. Аллаҳ таала айтады: «Олар Аллаҳға берген келисимине опа қылатуғын ҳәм «ал-Мийсақ»ты (ўәдени) бузбайтуғынлар. Олар Аллаҳ байланыўға буйырған нәрселерди (силаи раҳмды – ағайин-туўысқаншылықты) байлайды. Олар Рәббисинен қорқады ҳәм (ақыретте) жаман есап-санақтан да қәўипсинеди» (Раъд сүреси, 20-21 аятлар).

Пайғамбарымыз Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасаллам үмметлерин силаи раҳимге шақырған ҳәм ағайиншилик байланысларын үзгенлерди ақыретте аўыр азап, қыйнаўлар күтилип атырғаны ҳаққында ескертеди. Имам Бухарий ҳәм Имам муслим раҳимаҳумаллаҳлар рәўият қыладылар: «Силаи раҳим қылмаған, яғный ағайин-туўысқанлардан байланысты үзген адам жәннетке кирмейди. Силаи раҳим ҳәмме ўақыт барды-келди емес, бәлки, узақласып кеткен ағайинниң ҳалынан хабар алыўдур».

Ағайин-туўысқанлық байланысларды түрли жол ҳәм усыллар менен беккемлеўге ҳәрекет қылыў инсанның рызқы ҳәм өмирине береке бериўи ҳаққында да Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам хошхабар берип: «Кимди рызқы кең болыўы ҳәм өмири узақ болыўды қуўандырса, онда ол силаи раҳим қылсын, яғный ағайиншилик байланысларын беккемлесин», деген.

Бир адам: «Мен ағайиниме силаи раҳим қыламан, олардың менен қатнасығы үзилип кетти, қанша оларға жақсылық қылсам, маған жаманлықты қәлейди, оларға жақсы мәмиледе болсам, буны ҳасла итибарға алмайдылар», деген ойда силаи раҳимди үзип қоймасын. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламға айрым саҳабалар усындай етип шикәят қылғанда, оларды жаманлыққа жаманлық пенен жуўап бериўден қайтарған. Оларға шырайлы мәмиледе болыўға, ағайиншилик байланысларын ҳасла үзбеўе буйырған.

Аллаҳ таала ағайиншилик байланысларын беккемлеўди Өзи буйырғаны, бирақ соған қарамай айрымлар бул байланысты үзип, жер жүзинде бузғыншылық қылыўын қаралап, былай дейди: «олар Аллаҳтың антын (алдынғы китапларда Муҳаммадқа ийман келтириң деген көрсетпесин) байлағаннан кейин бузатуғын, Аллаҳ байлаўға буйырған нәрселерди кесетуғын ҳәм Жер бетинде бузғыншылық қылатуғын (адамлар). Әне солар – зыян көриўши» (Бақара сүреси, 27-аят).

Аллаҳ таала ағайиншилик байланысларын байлаўға буйырғаны ҳалында ақылы пәс адамлар ағайин-туўысқанларына силаи раҳим қылмай, бул байланысты да үзеди. Ақыбетте олар жәннет жүзин көрмейди.

Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: «Ағайинлер менен қатнасып турыў саўабындай тез келетуғын саўап жоқ. Дүньяда тек ғана азап берип, ақыретте де азап болатуғын гүнә ағайинлерден қатнасықты үзиў, Ағайиншилик байланысларын үзгенлер жәннетке кирмейди. Ким рызқы мол болыўын, әжели арқаға сүрилиўин қәлесе, ағайин-туўысқанлық қатнасығын үзбесин, Ағайинге қылынған садақа – садақа да, силаи раҳим де болып есапланады. Оларға еки саўап бериледи: бири – ағайиншилик ушын саўап, екиншиси – садақа ушын саўап» дедилер.

Миллий үрип-әдетлеримизде ағайин-туўысқанлар менен мүнәсийбетлерди үзиў ең аўыр жазалардан саналады. Егер олар арзымайтуғын себеплер менен сизден өкпелеп, гийне қылып жүрсе де, сиз алдынғыдай мәмилеңизди әдеттегидей қыла бериң, оларға жақсылықларыңызды көбейте бериң. Ағайин-туўысқанлардан ким сизден өкпелеп ямаса орынсыз ренжип жүрген болса да сиз олардың үйине барыўды азайтпаң, ҳалынан хабар алың, қолыңыздан келген жәрдемиңизди көрсетиң. Жақынларыңыздың сизден наразы болыўына жол қоймаң. Мақтаншақлық ҳәм тәкәббирлик инсанды жоқ болыўға алып барыўшы, еки дүньясын харабаға айландырыўшы ең жаман иллетлерден.

Рәўиятларда айтылыўынша, әжаға карындасының ҳалынан хабар алыў ушын кетип баратырғанда алдынан бийдайзар дала шығып қалса, жолды қысқартырыў ушын оны кесип өтиўге рухсат берилгениниң өзи де әжағалардың өз қарындасларына қандай мүнәсибетте болыўы кереклигин көрсетип турыпты. Бизлер болса көбинесе ўақтымыз жетпеслигин, қолымыз қысқалығын, қарындасымыз бизге жақсы мүнәсибетте болмағанын, ол ҳаялымызға жақпаслығын ҳәм басқа онлап түрли себеплерди таўып, олардың ҳалынан хабар алыў, қыйыншылықларында жәрдем бериў, кеўилин көтериўден өзимизди алып қашамыз. Бул исимиз бенен бийдайзар дала ол жақта турсын, кеўил далаларын езип атырғанымызды билмеймиз. Бәршемиз бул дүньяда ўақтынша мийманмыз. Мал-дүнья да, аброй да, әмел, мәртебе де, ҳәммеси бир күни жоқ болады. Бүгин қолыңыз узын, абырайыңыз бәлент болса, ертең ҳәммеси керисинше болыўы мүмкин. Кеше ҳәтте қарамаған бир адамыңыз, ертең сизден де байып кетиўи мүмкин. Әне усы ҳақыйқатты ҳәмме ўақыт ядда тутып, аға инилер, апа-сиңилллер, жақынлар, ағайин-туўысқанлар, қоңсы-қобаларға қолыңыздан келгенинше жәрдемиңизиди аямаң. Ҳеш болмаса, бир аўыз шийрин сөз айтың.

Ҳәмме ўақыт ағайин-туўысқанларымызға меҳир-мүриўбет көрсетип, өз ара ағайиншилик қатнасықларын беккемлеў арқалы Рәббимиз меҳрийбаншылығына ерисемиз ҳәм Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның мүбәрек шәпәәтлерине жетисемиз. Аллаҳ таала бәршелеримизди ҳидаяттан ажратпасын. Ағайин-туўысқанлар арасындағы силаи раҳимниң беккем болыўын несийп етсин.

Дǝўлетбай Алимбетов, Нѳкис районы «Имаматдин ийшан» жоме мешити имам-хатиби.

  • 129 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты