Ағымлар бул — дин емес!

Журтымыз ғәрезсизликке ерискеннен кейин, барлық тараўларда болғаны сыяқлы, халқымыз диний ҳәм милллий қǝдриятларына жǝне ийе болды, мешит ҳәм медреселер ашылды, зыяратгаҳлар қайта оңланды, әзелий әрманларимиздан болған Муқǝддес Ҳаж зыяратына жоллар ашылды, ғәрезсизлик жыллары диний исеним еркинлиги нызам жолы менен кепилленди. Мәмлекетимизде 16 диний конфессияға тийисли 2231 диний шөлкем, атап айтқанда 2037 мешит, 9 медресе, соның менен бирге, Ташкент Ислам университети ҳәм Ташкент Ислам институты, “Мир Араб” жоқары медресеси хызмет кѳрсетпекте, бирақ терезе ашылғанда таза ҳаўа менен шаң-тозаңлар да киргениндей, “Исламды үйретиў” ураны астында журтымызға ҳәр қыйлы ағым ўәкиллери де кирип келип, бабаларымыз бир неше әсирлер даўамында әмел еткен “Аҳли сунна ўал жәмаа” бағдары, “Ҳанафий” мазҳабына туўры келмейтуғын шақырықлар менен халқымызды ѳзлериниң қатарына қосыўға урынды, нәтийжеде белгили бир ўақыттан кейин, халқымыз арасында да ҳәр қыйлы фирқа (топар) ҳәм ағымларға қосылып, алжасқан инсанлар пайда болды. «Фирқа» сөзи белгили бир тайпаға ислетиледи, басқа динлерде болғаны сыяқлы мусылманлар ишинде де фирқалар бар. Пайғамбарымыз Муҳаммад Мустапа С.А.Ў. айтқанындай, Ислам дининде 73 фирқаға бѳлиниў жүз береди, олардың биреўи ғана туўры жолда, қалғанлары болса бузғыншылық жолында болады. Қурани кǝрийм аятлары ҳәм ҳǝдислер фирқаларға бѳлинбеўге буйырады. Исламда дәслеп пайда болған фирқа - “ҳорижийлар болып табылады”.

“Ҳорижийлар” - “ажыралып шыққанлар”, яғный, “кѳтерилисшилер” деген мәнисти аңлатады. Өкиниш пенен айтамыз, ҳәзирги дәўирде экстремистлик ағым ҳәм ҳәрекетлердиң шеңбери анағурлым кеңейгенин атап өтиў зәрүр. Әўеле “экстремизм” сөзиниң мәниси менен танысып алыўымыз керек. Экстремизм — латын тилинен алынған болып, “кескин пикир ҳәм шараларды жақлаў, кескин шараларға тәрепдарлық” мәнисин аңлатады. Диний экстремизм — “жәмийет ушын дәстүрий болған диний қәдириятлар ҳәм ақида кѳрсетпелерин бийкарлаў ҳәм өз идеяларын сѳзсиз ен жайдырыў”.

“Жиҳадшылар” (Ўаҳҳабийлик) - диний сиясий экстремистлик ағым болып, 18-ǝсирде Орайлық Арабстанның Нажд оазисинде жүзеге келген. Оның тийкарын салыўшы Мухаммад ибн Абдулўаҳҳаб ибн Сулайман (1703-1792) есапланады. Муҳаммад ибн Абдулўаҳҳаб исин даўамшыларын оның аты менен “ўаҳҳабийлер” деп атаған. «Ўаҳҳабийлер” тиккелей дин атынан ис көрген ҳәм динди тазалаў, яғный Пайғамбар дәўириндеги ҳалатқа қайтарыў, барлық арабларды жасыл байрақ астында бирлестириў сыяқлы экстремистлик идеяларды илгери сүрген, олардың пикрине кѳре, пүткил Ислам дүнясы “таўҳид” (жалғыз қудайлық) принципинен шегинген. Ибн Абдулўаҳҳабтың атап өтиўинше, Пайғамбарымыз ҳәм әўлиелердиң қǝбирлерин зыярат етиў ширк есапланады. «Ўаҳҳабийлер”диң исенимине көре, марҳумлар руўҳына Қуран тилǝўат етиў, қайыр-садақа етиў сыяқлы әмеллер орынсыз есапланады. Бул ағымның ҳәзирги замандағы үгит-нǝсиятлаўшылары дүньялық мәмлекетлер халықларын, мәмлекетлерди күпир ҳәм ширкте айыплап, оларға қарсы гүресиў ушын қолай пурсат излейди.

“Ўаҳҳабийлер” адамларда келисимге келмеў, өзгелер пикирлери ҳәм мәплерине ҳүрметсизлик руўхын сиңдириўге ҳәрекет етеди. Ҳәзирги заман ўаҳҳабийлери диний-сиясий ағым ретинде Ислам дини пайда болған ўақыттағы дǝўирге қайтыў, бул тәлийматты жер жүзиндеги мусылманлар арасына тарқатыўды “жиҳад”, яғный тыныш халыққа қарсы ашықтан-ашық урыс жәриялаў жолын таңлап, мәжбүрий идеологияланған үгит-нǝсият етпекте. Терроршы, радикал ҳәм экстремистлик шөлкемлердиң көпшилигиниң тәлийматының тийкарын ўаҳҳабийлик қурайды, ўақыялар соны кѳрсетпекте, ўаҳҳабийлик ағымы ағзаларының тийкарғы мақсети жиҳад, яғный күш ислетиў жолы менен ҳәкимиятты ийелеў болып табылады. Ўаҳҳабийлер тәрепинен илгери сүрилип атырған “жиҳад” түсинигине келсек, оның негизинде инсанларды қорқытыў, ҳаўлығыў оятыў, қорқыныш, қырып таслаў, динлерара өсек, ала-аўызлық оятыў, ақыбетте көплеген инсанлардың өлимине себеп болыўшы оғада аўыр жынаятларды ислеп, тек ғана сиясий ҳәкимиятқа ийе болыўға умтылып атырғаны көзге тасланбақта.

“Нуршылар” диний жәмәәти. Туркиядағы диний ағымлардан бири болған “Нуршылар” жәмәәтине туркиялы Саййид Нурсий (1873-1960) тийкар салған. Нуршылар идеялары С.Нурсий тәрепинен жазылған “Рисолаи Нур” қолланбасында сǝўлеленген болып, бул китаплар дүньяның 15 тилине аўдарылған. С.Нурсийдиң шәкиртлерине берген белгили сабақлары қолланбалар формасында басып шығарылып, гейпаралары туўрыдан-туўры сабақтың номери менен мысалы, “Жигирма бесинши сабақ” деп аталады. Ағым әдебиятларының мазмуны оғада философиялық, бақлаў ҳәм нақыллардан ибарат. Бул жерде тағы бир затқа итибар қаратыў керек, ағым ўәкиллери өзлерине жаңа ағзаны тартыўда биринши нәўбетте “Нуршылар” жәмәәти искерлигин сиясаттан узақ, деген пикирди береди, негизи болса бул бир нықап болып, олардың искерлиги негизинде сиясатқа араласыў турады. С.Нурсий ѳлгеннен кейин Туркияның Эрзурум қаласында жасаўшы Ф.Гюлен (1942-жылды туўылған) басшылық қылмақта. Нуршылар жәмәәти идеяларының журтымызға кирип келиўи 1992-жылдың басларына туўры келеди, бул жәмәәт рәсмий дизимнен өтпеген, рәсмий емес.

“Таблиғшылар” жәмәәти. “Таблиғ” - арабша “жеткериў”, шын мәнисте Аллаҳтың сөзин адамларға жеткизиўди аңлатады. Бул ағымға Ҳиндстанда Муҳаммад Иляс Кандехлавий (1885-1994) тәрепинен 1927-жылда тийкар салынған. Ағымның структуралық дүзилиси ҳаққында мағлыўматлар аз. Атап ѳтилиўинше, “Таблиғ” ҳәрекети кең жǝмийетшиликти жумсаў тийкарында ис жүргизеди, лекин шөлкемлескеннен берли бирде-бир басқарыў усылына тийкарланған түрде кишкене топарлар болып ис жүргизеди. “Таблиғшылар” жәмәәти әмир тәрепинен басқарылады, оның көрсетпелери сөзсиз атқарылыўы керек. “Таблиғшылар”дың Өзбекстандағы искерлиги 20-әсирдиң 1990-жылларына туўры келеди.

1) Ағымның Ислам үстинлериниң атқарылыўы жүзесинен кескин шақырықлар апарыўы, намаз ҳәм де басқа ибадатларды орынлаўда журтымызда мың жыллар даўамында тамыр атқан Ҳанафий мазхабында тән алынбаған ҳәрекетлерди ислаўи пуқаралардың наразылықларына себеп болыўы мүмкин,

2) Ағым көрсетпелерине көре, ҳǝр бир “таблиғшы” жылда бир ай, бир айда үш күн, ҳǝптеде бир күнди Аллаҳтың жолына шақырыўға сарып етиўи керек,

3) Ағымға қосылып қалған адамлардың үрп-әдетлеримизге қылап түрде өз шаңарағы ҳәм ата-аналарын таслап, жоқарыдағы мүддетлерде өзлери толық билмеген әмеллерге шақырыў ушын сырт еллерге шығып келиўи,

4) Ағымға шақырыўшылар тийкарынан жүдә сайыз билимге ийе болып, ҳеш қандай илимий жақтан тийкарланбаған дәлиллерди де адамларды Исламға шақырыў ушын келтире береди, бундай ҳәрекет болса адамларда Исламға болған кѳз-қараста унамсыз жағдайларды пайда етиўи мүмкин.

5) Басқа динлерге салыстырғанда келисимсиз мүнǝсибетте болыў,

6) Ең тийкарғысы болса, жәмийеттеги адамлар арасында бундай кескин ҳәм ериўге берилген топарлардың пайда болыўы, миллий ҳәм диний жǝнжеллер келип шығыўына себеп болыўы мүмкин.

“Акрамийлер” - Ферғана ойпатлығында 1990-жыллардың ортасында пайда болған дǝстүрий емес конституциялық дүзим ҳәм Ислам ақыйдаларына қарсы идеяларды таратыўшы диний топар есапланады. Тийкарын салыўшы - Акрам Юлдошев, 1963-жылы Әндижан қаласында туўылған. Ол Әндижандағы “жиҳадшылар”дың идеялық басшысы Абдуўали Мирзаев шәкиртлеринен бири болып, 1990-жылларда “Ҳизбут таҳрир”дың жергиликли басшысы Абдурашид Қасимовтан “Ҳизбут таҳрир” идеяларынан сабақ алған, кейинирек еркин түрде 12 сабақтан ибарат, жаңа “Ийманға жол” қолланбасы ҳәм ҳәрекет программасын ислеп шыққан.

“Акрамийлер” “Аҳли сунна ўал жәмәәт” исеними тийкарында күнделикли ибадат ҳәм диний турмыс тǝрзинде жасап киятырғанларды “ҳақыйқый мусылман” деп есапламайды, диний қǝнигелер менен мǝслǝҳǝтлесиў ямаса олардан илим алыўды улыўма өзлерине еп кѳрмейди, жәмийеттеги барлық жаман иллетлерди адамлардың руўхый жарлылығы, этикалық нǝпǝклиги ҳәм жаўызлығында емес, бәлки надурыс басқарыў принципинде деп баҳалайды және оны ѳзгертиўди ѳзлери ушын басланғыш ўазыйпа етип белгиледи. Жоқарыдағы сыяқлы алжасқан фирқалар ҳәр қыйлы үгит-нǝсият ислерин апарыўларына қарамай, халқымыз арасында итибар таба алғаны жоқ. Он тѳрт әсирден берли исениминде беккем болған халықты натуўры жолға баслаў нәтийжесиз кешиўи турған гәп, себеби Расулуллаҳ С.А.Ў. “Мениң үмметлерим пәсликде жǝмленбес” дегени бийкарға емес. Дин-диянатымызға соншелли мүмкиншиликлер берилип турған бир ўақытта булар сыяқлы бузғыншы тайпалар муқǝддес Ислам динимизге тек ғана зыян келтирмекте.

Инсан ѳмирде динсиз, исенимсиз жасай алмаўы анық. Бирақ дин сап ҳалында үйренилмес екен, жақсылық орнына жаманлық, биймәлеллик орнына тынышсызланыў, бахытсызлық пайда болады. Қурани кǝриймниң “Наҳл” сүреси, 90-аятында Аллаҳ таала сондай марҳамат етеди: “ Әлбетте, Аллаҳ әдалатқа, ийгиликли иске, ағайин-туўысқанға жақсылық қылыўға буйырады ҳәм бузықшылық, жаўызлық ҳәм зулым қылыўдан қайтарады”. “Ислам” ҳәм “террор” сөзлерин бирикпе - сөз дизбеги түринде түсиндириў олардың мазмун-мәнисине қарама-қарсы болып табылады. Ислам дини зулым ҳәм зорлықлардың ҳәр қандай көринисин қатаң қаралаған.

Солай екен Пайғамбарымыз Муҳаммад Мустапа С.А.Ў. ның “Мѳмин адам бир геўектен еки мǝрте жылан шығып шағыўына жол қоймас” - деген ҳǝдислерин ямаса халқымыздың “Соқыр ҳасасын бир мǝрте жоғалтады” - деген гәпин мудамы ядта тутыў керек.

Х. Матяқубов, Ханқа районы бас имам-хатиби.

Қарақалпақ тилине аўдарған Нуратдин Юсупов Беруний районы «Султан ўайс баба» жоме мешити имам-хатиби.

Дерек: Zamaxshariy.uz

  • 135 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты