Ҳаял-қызлар ушын ең зәрүр фиқҳий мәселелер. Неке мәселелери-2

Некениң байлаўшылық шәртлери

Байлаўшылық шәртлери болмаған неке де дурыс бола береди, бирақ бунда еки тәрептиң бири ямаса ўәлийлер бул турмысты бузыў я бузыўды талап етиўге ҳақылы болады. Мысалы, әке менен атадан басқа бир ўәлий некелеген кишкене бала ямаса қыз балағат жасына жеткеннен кейин, бул некеге разы болмаса, бузыў даўасын ашыўы мүмкин. Және теңи болмаған ямаса өзине лайық дәрежеде мәҳр бериўди созып киятырған адамға некеленген балағатқа жеткен қызлардың ўәлийлери разы болмаса, некени бузыўды талап етиўге ҳақы бар. Және жынысый турмысқа қәбилети жоқ болыўы да некени бузыў даўасына себеп болады, сондай-ақ, ерли-зайыплықтың даўам етиўине тосық болады.

Ҳүким тәрепинен некениң түрлери

1.Жынысый турмысты қатты қәлеў тынышлық бермей қойса, зина қылып қойыў қәўипи пайда болса, ондай адамға үйлениў парыз.

2.Қәтержам, орташа жағдайда үйлениў тәкидленген сүннет есапланады.

3.Ҳаялға азар берип қойыў қәўипи болса, мысалы, жынысый турмысқа қәбилети жоқ, яғный еркеклиги ислемейтуғын болса ямаса күшли ғәзеп ийеси болып, үйленген тәғдирде ҳаялына азар берип қоятуғын болса, ондай адамға үйлениў мәкруҳ болады.

Туўры болыў тәрепинен некениң түрлери

1.Саҳиҳ неке.

2.Фасид неке.

3.Бийкар неке.

1.Саҳиҳ неке. Неке келисиминиң дурыс ҳәм туўры болыў шәртлери бар болған үйлениўге «саҳиҳ неке», делинеди.

Саҳиҳ некеде ер адамның ҳаялы алдындағы тийкарғы ўазыйпалары

а) Мәҳр. Яғный неке мәресими мүнәсибети менен ер адамның болажақ ҳаялына беретуғын неке саўғасы. Мәҳрди ҳаялына бергеннен кейин ол ҳаялының жеке мүлки болады. Неке келисими ўақтында мәҳрди белгилеў естен шықса да, ҳаял оған ҳақылы бола береди, яғный ер адам ҳаялына мәҳр бериўи шәрт;

б) Напақа. Ҳаялдың тийкарғы мүтәжликлерин қандырыў ер адамның мойнындағы ўазыйпа. Ҳаялына жеп-ишиў, кийим ҳәм баспана менен тәминлеўи керек;

в) Ер адамның еки ямаса оннан көп ҳаялы болса, олар арасында әдалат қылыўы керек;

г) Тыныш-татыў жасаў ҳәм жақсы мәмиледе болыў.

Ҳаялдың күйеўи алдындағы тийкарғы ўазыйпалары

а) Турмысқа шыққан ҳаял күйеўинен басқаға ҳарам болады, басқа менен некеден өтпейди, намәҳрамларға жақын болмайды;

б) Ҳаял күйеўинен шәртлескен мәҳрди алса, оның үйине баради ҳәм оған бойсынады:

в) Ислам жайыз көрген жағдайлардан басқа ўақытта сыртқа тек күйеўиниң руқсаты менен шығыўы мүмкин;

г) Күйеўиниң мусылманшылыққа кери болмаған буйрықларын орынлаўы;

д) Күйеўиниң мусылманшылық шеңбериндеги тәрбиясын қабыл етеди.

2.Фасид неке. Фасид неке қандай болады?

Гүўаларсыз неке қурыў, иддасы таўсылмаған әжапасынан кейин сиңлисине үйлениў, төртинши ҳаялының иддасы таўсылмай турып бесиншисине үйлениў, иддадағы ҳаялға некелениў кибилер фасид неке есапланады. Некениң фасид екенин билген ер адам да, ҳаял да дәрриў ажырасыўы лазым болады.

Саҳиҳ неке шәртлери болмаса, ол фасид есапланады. Гүўаларсыз ямаса бир гүўа менен қыйылған неке ямаса керек болған жерде ўәлийдиң руқсаты болмаған неке.

Фасид некениң ҳүкимлери:

а) бундай етип үйленгенлер ямаса турмыс қурғанлар дәрриў ажырасыўы керек керек;

б) жынысый жақынлық болмаса, фасид неке жаман ақыбетке алып бармайды;

в)жынысый жақынлық болған болса, мәҳри мисл пенен мәҳри мусаммадан қайсысы аз болса, ҳаял соған ҳақылы болады. Алты ай менен бир шәмсий жыл арасында туўылған баланың насабы сәбит болады.

3.Бийкар неке. Тийкарғы себеплер ямаса шәртлери нуқсанлы болған үйлениўге бийкар неке делинеди. Мысалы, мусылман ер адамның бутқа сыйыныўшы ҳаял менен ямаса мусылман ҳаялдың мусылмон болмаған ер адам менен қурған турмыслары бийкар болады. Жынысый мүнәсибет болсын ямаса болмасын парқы жоқ, бундай турмыс ерли-зайыплыққа тийисли ҳеш қандай нәтийже бермейди, дәрриў ажырасыўы керек.

Бир ананы емгенлиги себепли маҳрам болғанлар

Нәсил-насаб ағайиншилиги ҳәм үйлениўден пайда болған ағайиншилик дәрежесиндеги сүт ағайиншилиги де үйлениўге тосық болады. Сүт анасы, олардың қызлары, әжапа-сиңлилери, сүт қайын енеси, сүт өгей қызлары, сүт балаларының ҳаяллары, сүт әкениң ҳаяллары да үйлениў ушын ҳарам болады.

Әжапа-сиңлини бир некеге алыў жайыз ба?

Әжапа-сиңли бир ўақытта бир некеде болыўы ҳарам болады. Ҳаялдың әкесиниң әжапа-қарындасын, дайы апасын ҳәм жийенлерин де бир ўақытта бир некеге алыў жайыз емес, бирақ биеўи менен ажырасып болғаннан кейин басқасына үйлениў мүмкин.

Сондай-ақ иддасы таўсылмаған ҳаялға үйлениў де ҳарам.

Қайын ата ҳәм қайын енеге қандай мүрәжат қылынады?

Бир мусылман биреўдиң әкеси емеслигин билген ҳалда мениң әкем деп айтыўы ҳарам болады. Улыўмалық мәниде ата сөзин ислетиў жайыз.

Аналық мәселеси де сондай. Тек ерли-зайып бир-бирине жумсақ ҳәм илтипатлы болыўы ҳәм бир-бириниң жақынларына бир-бирине жағатуғын сөзлер менен мүрәжат етиўи ҳәм ҳүрмет көрсетиўи олардың үстиндеги ҳақыларынан екени ҳәм әсиресе мәмлекетимиздеги әдетке көре қайын атаны «ата», қайын енени «ене» деп атыўдың ҳеш бир тосқынлығы жоқ. Соның менен бирге, усындай деп айтыў мәжбүрияты да жоқ. Қураны кәриймде бул мәселеде аят болмағаны киби, ҳәдиси шарийфлерде де буған тийисли бир де көрсетпе жоқ.

Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам қайын атасы Ҳәзирети Әбиў Бәкирди ямаса Ҳәзирети Умарды «ата» демеген, күйеў баласы Ҳәзирети Усман ҳәм Ҳәзирети Әлий де Аллаҳ ҳәммесинен разы болсын, Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламды «ата» демеген. «Расулуллаҳ» дея мүрәжат қылған.

Аллаҳты, Пайғамбарды, Китапты, динди сөккенниң некеси жайыз ба?

Аллаҳты, Пайғамбарды, Китапты, динди ҳәм муқаддес есапланған басқа нәрселерди ҳақыретлеген, сөккен адам диннен шығады, кәпир болады. Бундай адамның ийманы кеткенинен кейин некеси де кетеди. Тәўбе қылып, ийманын тазаламағанша, яғный, жаңадан ийман келтирмегенше ийманы да, некеси де дурыс емес. Тәўбе қылып, ийманын да, некесин де тазалаўы керек.

Қайын енесин сөккенниң некеси

Қайын енесин ямаса ананы сөгиў ең үлкен гүналардан. Бирақ некеси бузылмайды. Некеге зыян бермеўи бул гүнаның кишкенелигин билдирмейди. Мусылман бундай истен сақланыўы, қатаң тәризде өзин тыйыўы керек.

Улыўма намаз оқылмайтуғын жердеги (аўыл, район) неке

Шайхул Ислам Әбиў Суудтың бир пәтўасы бар: «Егер бир үлке (жер, қала) халқының бәршеси бес ўақыт намазды тәрк етсе ҳәм бул тәрк етиўи қатаң тәризде болса, бәршеси ийманын ҳәм некесин тазалаўы керек. Бес ўақыт намаз оқыған мусылманлар сол жерде басқа намаз оқымағанлар ушын Аллаҳтың мийрими болады.

Үйленетуғын еркекке ҳәм сүннет болатуғын балаға хина қойыў

Ҳаялларға хина қойыўға руқсат берилген. Бирақ үйленетуғын ер адамға ямаса сүннет болатуғын балаға хина қойыў мүмкин емес. Тек ғана ер адамлар шыпа нийетинде хинадан пайдаланыўының зыяны жоқ.

Мусылманшылықта бойдоқ болып қалыў ямаса турмыс қурмай қалыў бар ма?

Яқ. Жарлы болса, оның үйлениўи ушын жәрдем бериў бай мусылманлардың ўазыйпасы. Үйлениў ҳәм турмыс қурыў ер ҳәм ҳаялды қулықсызлықтан сақлайтуғын, жәмийетте намыслы турмыс гүзаранлық етиўдиң бирден-бир жолы.

Қураны кәриймге көре, турмыс қурыў мусылманадамның тәбийий ҳақы.«Араңыздағы тул (еркек ҳәм ҳаял)ларды ҳәм қулларыңыздан жақсысын некелеп қойың! Егер олар жарлы болса, Аллаҳ оларды Өзиниң кеңшилиги менен бай қылады. Аллаҳ – Кең, Билиўши». Нур сүреси, 32-аят. Бул аяты кәриймадан мурат, ҳеш ким Ислам жәмийетинде бойдақ, жесир, турмыс қурмастан қалмасын, дегени. Себеби, жынысый мейил оны басқа жолларға баслап қойыўы мүмкин. Бул буйрық бәрше мусылманларға тийисли. Расулуллаҳ алайҳиссалам бойдақ болып өтиўди қәлеген Усман ибн Мазъунға былай деген: «Үйленбестен Аллаҳға жолықпа!» Ҳәзирети Умар разыяллаҳу анҳудан: «Үш күннен кейин өлиўимди билсем де, бойдақ өтпестен, үйлениўди абзал көрер едим», дегени рәўият қылынады.

Хәмилели ҳаял басқа адамға некелене ала ма?

Ҳәмиледар ҳаял қарнындағы баласының насабы анық болғаннан кейин, күйеўи қайтыс болып қалса ямаса күйеўи менен ажырасса, басқа бир еркекке некелениўи жайыз емес. Себеби ҳаялдың иддасы туўғанынан кейин таўсылады.

«Ҳаял-қызлар фиқҳи» китабынан алынды.

  • 512 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты