Ҳаял-қызлар ушын ең зәрүр фиқҳий мәселелер. Неке.

«Неке» сөзликте «бирлесиў» дегени. Шәръий мәниси — ҳаял адам менен ер адамды бир-бирине ҳалал қылыўшы келисим. Және де анығырақ мәниде айтатуғын болсақ, үйлениў, шаңарақлы болыў дегенди аңлатады.

Дүнья турмысы ҳәм ақырет келешеги тәрепинен шахсқа рәҳәт ҳәм бахыт бериўши саламат бир жәмийетти пайда қылыў Ислам дининиң тийкарғы мақсетлеринен бири. Инсан тәрбиясының биринши мектеби, жәмийеттиң тырнақ тасы болған шаңараққа ҳәм оның биринши бөлими болған некеге Ислам айрықша әҳмийет берген. Қураны кәрийм де бул салада көп керекли жол-жорықлар көрсеткен.

Неке Қуран, сүннет ҳәм ижма менен еңгизилген ибадатдур. Неке себепли инсан нәсли Ҳәзирети Адам алайҳиссаламнан бүгинги күнге шекем ҳәм бүгиннен жәннетке шекем даўам етеди. Жәннетте айырым ибадатлар тоқтатылады, неке ҳәм ийман даўам етеди.

Неке Аллаҳ тааланың әзелий илиминде тәғдир етилген инсаният нәсилин даўамлылығын ең гөззал көриниси.

Неке рукнлери

Ҳанафий мәзҳабына көре некениң шәрти төртеў:

1.Ийжаб ҳәм қабыл келисими.

2.Ер адам.

3.Ҳаял адам.

4.Еки гүўа.

Ийжаб. Некеленип атырған еки тәрептен биреўиниң ер адам болса да, ҳаял адам болса да, биринши айтқан усынысы.

Қабыл. Екинши тәрептиң бул усынысқа жуўабы.

Ийжаб ҳәм қабыл өткен мәҳәл фейилинде болыўы керек. Мысалы, ҳаял адам некеге усыныс айтса, ер адам: «Сени ҳаяллыққа қабыл еттим», дейди; егер ер адам некеге усыныс айтса, ҳаял адам: «Сизди өмир жолдасым, күйеўим етип қабыл еттим», деп айтыўы керек.

«Сени ҳаяллыққа (ямаса өмир жолдаслыққа) қабыл етемен, қабыл етежақпан», киби келеси мәҳәлди аңлатыўшы сөзлер менен аңлатылған неке есапқа өтпейди. Егер усыныс келеси мәҳәлде болса, ал қабыл етиў, өткен мәҳәлге тийисли фейил менен аңлатылса, неке дурыс есаплана береди. Мысалы, ер адам: «Маған ҳаял бол», десе, ал ҳаял: «Мен сизге тийдим», десе, неке дурыс болады. Бирақ некени белгилеўши адамлардың: «Күйеўи болыўға (ямаса ҳаяллыққа) қабыл қыласыз ба?» деп айтса ҳәм буған еркек ямаса ҳаялдың жуўабы: «Қыламыз», киби сөзлери келешек мәҳәлге тийисли болғаны ушын неке есабына өтпейди.

Мусылманшылықта некениң орны

1.Қураны кәриймде үйлениўге буйырылған. Аллаҳ таала турмыс қурғанларды, егер жарлы болса, Өз кеңшилиги менен бай қылыўын ўәде берген«Егер олар жарлы болса, Аллаҳ оларды Өзиниң кеңшилиги менен бай қылады. Аллаҳ – Кең, Билиўши». Нур сүўреси, 32-аят. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: «Инсан үйлениў менен дининиң ярымын қурады, ал қалған ярымы ушын, Аллаҳға тақўа қылсын», деп айтқан.Сондай-ақ, шаңарақ қурыў ҳәм перзентли болыў Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның сүннетлеринен.

2.Жынысый бейимликти қандырыўдың ҳадал жолы ҳәм адамзаттың даўамлылығын тәминлеў. Қураны кәриймде ҳаяллар перзент жетистиретуғын егинзарға қыяс етилген. «Ҳаялларыңыз егинзарларыңыз», Бақара сүреси, 223-аят. Ҳақыйқаттан, үйлениўдиң мақсети жынысый бейимликти қандырыў менен бирге, перзентли болыў. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам былай деген: «Туўатуғын қара ҳаял туўмайтуғын гөззал ҳаялдан жақсы». «Үйлениң, көбейиң, себеби, мен қыямет күнинде басқа үмметлерге қарағанда сизлердиң көп екенлигиңиз бенен мақтанаман. «Шаңарақлының еки рәкат намазы бойдақтың сексен рәкат намазынан жақсы».

3.Некеде үлкен пайдалар бар. Ерли-зайып бир-биринен қәтержамлық ҳәм ҳалаўат табады, олар арасында муҳаббат ҳәм мийрим туйғылары жүзеге келеди. Қураны кәриймде: «Оның мөжизаларынан (және бири) – сизлер (нәпсини қандырыў тәрепинен) тыныш болыўыңыз ушын өзиңизден жуплар жаратқаны ҳәм араңызға муҳаббат ҳәм меҳирди салып қойғаны. Әлбетте, бунда пикир жүритетуғын қәўим ушын белгилер бар», делинген, Рум сүреси, 21-аят. Ерли-зайыплар бир-бирин толтырыўшы, шаңарақтың шайқалмаўын услап турыўшы.

Аллаҳ таала былай деген: «Олар сизлерге кийим, сизлер де оларға кийимсиз». Бақара сүреси,187-аят. Ҳақыйқатта, ҳаялы жоқ еркек ямаса күйеўи жоқ ҳаял бул - нуқсанлықдур.

4.Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам үйлениў ҳаққында былай деген: «(Ер адамлар) үйленип атырғанда ҳаялдың төрт нәрсесине қарайды: мал-дүньясына, насабына, шырайына ҳәм диндарлығына. Сен булардан диндарын таңла, қолың қурығыр (бахытлы боласаң)».

5.Ерли-зайып бир-бирине жақсы нийетли ҳәм өз ара шырайлы мәмиледе болыўы лазым. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам былай деген: «Сизлердиң жақсыларыңыз шаңарағына жақсы мәмиледе болғаны».

6.Некеленип атырғанын жәриялаў керек. Соның ушын жақын-жуўыққа, доя-яранларға зыяпат берилиўи, той қылыныўы динимизде айтылған. Бирақ шегарадан шықпаған ҳалда.

7.Ерли-зайып бир-бирине жуўапкер болады. Ҳәдиси шәрийфте: «Ҳәммеңиз шопансыз, қол астыңыздағылар ҳаққында сораласыз». Ер адам шаңарағына, ҳаял үйине ҳәм балаларына шыпан сыяқлы болады.Қыяметте соралады.

8.Мусылманшылықта ерли-зайып арасындағы мүнәсибетлерди туўры жолға салатуғын ҳүкимлер де, ата-ана менен перзентлери арасындағы мүнәсибетлерди тәртипке салатуғын жол-жорықлар да көрсетилген.

9.Мусылманшылықта бир ҳаял алыўға шақырылған, бирақ зәрүри жағдайларда төрт ҳаялға шекем алыўға руқсат берген.

Некедеги гүўалық.

Некеде гүўалардың болыўы шәрт. Мусылманшылықта айтылған гүўалар болмастан Аллаҳты, периштелерди гүўа етип қыйылған неке дурыс болмайды. Гүўаларсыз жасырын қыйылған неке ямаса бир гүўа менен қыйылған неке де дурыс болмайды.

Гүўа болыўшылар қандай болыўы керек.

1.Гүўалар мусылман еки еркек ямаса бир еркек ҳәм еки ҳаял болыўы.

2.Балағатқа жеткен, ақылдан аўмаған, ҳүр адам болыўы.

3.Кишкене балалар ямаса уйқылап қалған адам болмаўы. Неке оқылып атырған ўақытта «бағышладым», «қабыл еттим» сөзлерин еситиўи шәрт. Жүдә адам таўылмай қалған жағдайда, соқыр адам да гүўа болыўы мүмкин.

4.Гүўалар неке қыйылып атырған ўақытта болыўы шәрт. Кейин келип гүўа болдым деп айтыўы өтпейди.

Некеде ўәкил болыў.

Некеде ўәкил болыўы жайыз. Бирақ ўәкил болған адам жақсы-жаманды ажырататуғын болыўы шәрт. Ўәкиллик берилип атырғанда ўәкилдиң қасында гүўа болыўы шәрт емес, бирақ гүўалардың болғаны абзал. Қыздан ямаса жигиттен ўәкиллик алған адам басқа биреўди ўәкил ете алмайды.

Ҳаял өзи турмысқа шығып атырған еркекке ўәкиллик бере ала ма?

Ҳаял турмысқа шығып атырған еркекке неке ақдын қылыўға ўәкиллик бериўи мүмкин. Ҳаял ҳәм еркек бар болып, неке қыйылатуғын болса, онда былай болады: егер гүўалар ҳаялды таныйтуғын адамлар болса, некеси дурыс болады, танымайтуғын болса, неке дурыс болмайды. Таныўдың дәрежеси: ер адам өзи үйленип атырған ҳаялының аты-затын, ата-бабаларының атларын айтады ҳәм басқаларға танытады. Буннан кейин гүўалар ҳаялды таныса, неке дурыс болады, танымаса жайыз емес.

Неке қалай қыйылады?

Еки тәрептиң разылығы алынады. Еки тәреп те өзлери ямаса ўәкиллери арқалы еки гүўа алдында ийжаб ҳәм қабыл нәтийжесинде неке қыйылады. Неке еки тәрептиң ийжаб ҳәм қабылы менен болғанлықтан кимниң неке қыйыўы әҳмийетли емес. Соның менен бирга, түрли себеплер менен ийжаб ҳәм қабыл үшинши бир адам басшылығында қылыныўы қолай ҳәм шырайлы болады. Ҳәзирде дерлик көп орынларда неке үшинши тәреп, яғный имам ямаса имам орынбасарлары тәрепинен қыйылады.

Неке қыятуғын адам қыз бенен күйеўдиң (ямаса ўәкиллериниң) атларын, әкелериниң атларын ҳәм гүўалардың атларын бир қағазға жазып алады. Соң бир аз хутба оқыйды. Кейин қыздан ямаса ўәкилден жигитти күйеўликке қабыл еткен-етпегенин сорайды. «Қабыл еттим», деген жуўабынан соң, ер адамнан ямаса оның ўәкилинен қызды ҳаяллыққа қабыл еткен-етпегенин сорайды. «Қабыл еттим», деген жуўабынан кейин жақсы дуўалар қылады.

Некениң әдеплери

1.Некеден алдын қысқа бир нәсият айтыў. Шаңарақтың жуўапкершилигин, шаңарақта келинниң орнын ҳәм ўазыйпаларын, күйеўдиң орнын ҳәм ўазыйпаларын түсиндириў.

2.Некени басқаларға билдириў.

3.Аллаҳға итаат ҳәм Расулуллаҳтың сүннетлерине муўапық исти баслаў.

4.Некени мешитте қыйыў.

Үйленбекши болған қызды көриў

Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам былай деген: «Аллаҳ биреўдиң кеўлине бир ҳаялдың арзыўын салса, ҳаялды көриўиниң зыяны жоқ».

Әбиў Ҳурайра разыяллаҳу анҳу рәўият қылады: «Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасалламның алдына бир адам келди. Ансарлардан бир ҳаялға үйленежақ екенин айтты. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам оннан сорады: «Ҳаялды көрдиң бе?» Ол: «Яқ», деди. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: «Бар, ол ҳаялды көр, себеби ансар ҳаялдың көзлеринде бир нәрсе бар», деди.

Ер адам үйленбекши болған қызды шәръий өлшемлер тийкарында көриўи мүмкин, жайыз. Қыз бала тар ҳәм жуқа кийим киймеў шәрти менен, және маҳрамларынан биреўи қасында болыўы шәрти менен бир-бирин көриўи жайыз.

Бирақ шәрияттың бул ҳүкимин өз нәпси жолында ислетиў бул мусылманшылыққа қыянет есапланады. Айырымлар, мусылманшылықта көрисиўге болады, делинген деп бир айлап көрисип, телефонларда сөйлесип жүреди. Қыздың маҳрамы болмастан оның менен сөйлесиў ҳарам ис.

«Ҳаял-қызлар фиқҳи» китабынан алынды.

  • 613 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты