ҚАРАҚУМ ИЙШАНЛАРЫНЫҢ МѲРЛЕРИ

Тарийх илиминиң тийкарғы дереклери болған жазба ҳәм материаллық дереклерден басқа қунлы мағлыўматлар бериўши тарийх илиминиң қосымша пәнлери бар. Солардан бири сфрагистика, яғный мѳрлер ҳәм олардың оттисклерин үйрениўши пән болып есапланады. Тарийхый дереклерди үйренгенимизде кѳплеген мѳр басылған ески ҳүжжетлердиң сақланғанын кѳремиз. Ҳәттеки базы бир тарийхый шахслардың жеке мѳрлери де бизиң ҳәзирги күнлеримизге шекем жетип келген. Солардың бири ХIX әсирде қарақалпақлар арасында белгили болған Қарақум ийшанлардың мѳрлери. Бул мѳрлер ҳәзир олардың әўладаларының үй архивинде сақлаўлы тур.

Қарақум ийшан мѳрлери ҳаққында биринши рет Ѳзбекстан Республикасы Илимлер академиясы Қарақалпақстан бѳлими Хабаршысы журналында 1999-жылғы 1-санында жәрияланған еди. Бул мақала жәрияланғаннан кейин сол мѳрлерде және де тереңирек үйренип шықтық. Нәтийжеде бул мѳрлер Қарақум ийшанларының үш әўладына тийисли екени мәлим болды. Биринши, Қарақум ийшан мешит-медресесиниң тийкарын салыўшы Қутлы хожа ийшанның еки мѳри. Екинши, Қутлы хожа ийшанның бес баласы яғный «Бес ийшанның» үлкени Сыражуддин ийшанға тийисли еки мѳр. Үшинши, Сыражуддин ийшанның үлкен улы Идрийс ийшанға тийисли үш мѳр.

1. Қутлы хожа ийшанға тийисли еки мѳр сақланған.

1.1. Қутлыхожа ийшанға тийисли сегиз қырлы жалпақ металл мѳрдеги жазыў: کفی بالموت واعظا یا قوتلوغ خواجه ١٢٦٩ «Кәфә бил-мәўти ўаъизан йа Қутлуғ хожа 1269» деген жазыў бар. Мәниси: “Ҳәй Қутлыхожа, ѳлимниң ѳзи ўаз айтыўшы ретинде жеткиликлидур». Бул жердеги 1269 сәнеси ҳижрий жыл есаплаўы менен берилген. Мийладийде 1853-жылға туўра келеди.

1.2. Қутлы хожа ийшанға тийисли екинши мѳр (оваль тәризли жалпақ металл пластинка)де де жоқарыдағыдай жазыў, бирақ сәне 1284. Мийладий 1867-жылға сәйкес келеди.

2. Қутлы хожа ийшанның бес баласы халық арасында «бес ийшан» болып танылған. Соның үлкени Сыражуддин ийшанға тийисли мѳрлер.

2.1. Дѳңгелек формадағы мѳр. Ортада тѳртмүйешли сызық ишине мына сѳзлер жазылған: سراج الدین مخدوم خلیفه خادم الصلحاء ابن قوتلوغ خواجه ایشان حافظ رحمة الله علیه Оқылыўы: «Сыражуддин махдум халийфайи ходимус-сулаҳа ибн Қутлуғ хожа ийшан ҳафиз раҳматуллоҳи әләйҳ» Мәниси: «Жақсылардың хызметкериниң орынбасары Сыражуддин махдум ҳафыз (яғный Қуръанды яд алыўшы) Қутлы хожа ийшан улы» Әтирапында мына сѳзлер бар: کفی للمرء الموت واعظا یا عمر оқылыўы: «Кәфә лил-маръил-маўту ўаъизан йа ъумар». Мәниси: «Ҳәй Омар адамға ѳлимниң ѳзи ўаз айтыўшыдур». Мѳрдеги сәне ҳижрий бойынша 1298-жыл, мийладийде 1881-жылға сәйкес келеди.

2.2. Сегиз қырлы жалпақ металлда арабша жазыў: کفی بالموت واعظ یا سراج الدین مخدوم Оқылыўы: «Кәфә бил-мәўти ўаъизан йа Сиражад-дийн махдум» Мәниси: «Ҳәй Сиражуддин махдум, ѳлимниң ѳзи ўаз айтыўшы ретинде жеткиликлидур» Сәне: ҳижрий 1300, мийладий 1883-жыл.

3. Қутлы хожа ийшанның ақлығы, Сыражуддийн ийшанның баласы Идрийс ийшанға тийисли үш мѳр сақланып қалған:

3.1. Овал тәризли металл жалпақ металлдың еки тәрепине ойып жазылған. Биринши тәрепиндеги жазыў کفی بالموت واعظ یا محمد ادریس مخدوم Оқылыўы: «Кәфә бил-мәўти ўаъизан йа Муҳаммад Идрийс махдум» Мәниси: «Ҳәй Муҳаммад Идрийс махдум, ѳлим ҳаққында ўаз айтыў жеткиликли.» Сәне: ҳижрий 1330, мийладий 1912-жыл. Екинши тәрепиндеги жазыў: اخنوخ و هرمیس مخدوم ١٣١٩ «Оқылыўы: Ҳирмийс ўә Ахнух махдум 1319/1901» (Ҳирмийс ҳәм Ахнух Идрийс пайғамбардың атлары)

3.2. کفی بالموت واعظ یا محمد ادریس فلا تغرنکم بالله الغرور Оқылыўы: «Кәфә бил-мәўти ўаъизан йа Муҳаммад Идрийс фала тағурраннакум биллаҳил ғарура» Мәниси: «Ҳәй Муҳаммад Идрийс махдум, ѳлимниң ѳзи ўаз айтыўшы ретинде жеткиликлидур. Сизлерди алдаўшы (шайтан) Алла (кешире береди деген сѳз) бенен алдап қоймасын”. Сәне: ҳижрий 1333, мийладий 1915-жыл.

3.3. یا محمد ادریس مخدوم مخدوم خلیفه خادم الصلحاء ابن سراج الدین ایشان مرحومی حافظ رحمة الله علیه Оқылыўы: «Муҳаммад Идрийс махдум халийфайи ходимус-сулаҳа ибн Сыражуддин ийшан марҳумий ҳафиз раҳматуллоҳи әләйҳ» Мәниси: «Жақсылардың хызметкериниң орынбасары Муҳаммад Идрийс махдум ҳафыз (яғный Қуръанды яд алыўшы) Сыражуддин ийшан улы. Алла оған рәҳмәт қылсын» Сәне: ҳижрий 1344, мийладий 1925-жыл.

4. Муҳаммад Идрийс ийшанның улы Рафиъуддийнге тийисли мѳр.

Жазыў: رافع الدین مخدوم 1345 Оқылыўы: Рафиъуддийн махдум.1345/1926

5. Қарақум ийшанларға тийисли емес бирақ усы коллекцияда сақланып турған мѳр: المتوکل علی الله الغنی قاضی رئیس آی محمد ابن آرزو محمد صوفی ١٣٢٣ Оқылыўы: «ал-Мутаўаккил ъала-ллоҳи-л ғаний қазы раийс Ай Муҳаммад ибн Арзу Муҳаммад суўфый». Мәниси: «Ҳеш кимге ҳәм ҳеш нәрсеге мүтаж емес Аллаға тәўекел қылыўшы Арзыў Муҳаммед суўпы улы Аймуҳаммед қазы-рәйис 1323». Мийладий: 1905.

Бул мѳрлердеги жазыўлар бизге қандай мағлыўматларды жеткизеди. Бириншиден, сәнелер. Мѳрдеги сәнелер арқалы бизлер шама менен ийшан ата-бабаларымыздың қайсы жыллары сулук жүриткенин, яғный тасаўўуф шайхлары болып, халыққа тарийқат тәлимин бергенлигин билемиз. Шама менен дегенимиздиң себеби ийшан бабаларымыздың буннан басқа да мѳрлери болған болыўы керек, бирақ бул бизге қаранғы. Биз тек мәлим болған материаллар арқалы ғана пикир жүритиўимиз мүмкин. Қутлы хожа ийшанның бирини мѳриндеги 1853-сәне ҳаққында айтатуғын болсақ, бул мѳр ийшан бабамыздың Қоңыраттан Әмиўдәрьяның оң жағына кѳшип келгеннен кейинги биринши мѳри болыўы керек. Сыражуддин ийшанның биринши мѳри мийладий 1881-жылға туўра келеди. Бул сәнени тахмийнан ийшан бабамыздың иршад хат (яғный тарийқат тәлимин бериўге рухсатнама) алған жыллары болыўы мүмкин. Идрийс ийшан бабамыздың биринши мѳри мийладий 1912-жыл. Бул да сол Идрийс ийшан бабамыздың иршад алған ўақытларына туўра келсе керек.

Екинши әҳмийетли мағлыўматлар адам атларының дурыс жазылыўы. Идрийс ийшан бабамыздың ҳақыйқый аты Муҳаммад Идрийс екенлигин биз усы мѳр арқалы ғана билдик.

Үшинши әҳмийетли мағлыўмат бул адам атлары менен бирге жазылған ўәсият-нәсият сѳзлер. «Кәфә билмәўти ўаъизан» яғный «Ѳлимниң ѳзи ўаз айтыўшы ретинде жеткиликлидур» ибарасын алатуғын болсақ, бул ибара мусылман дүньясында мәшҳүр ибаралардан болып есапланады. Бундай жазыў Омар разыяллаҳу анҳудың жүзигинде болғаны тарийхтан мәлим. Бул мѳрлерди жүзик ретинде қолына тағып жүргенлигин есапқа алсақ ҳәр сапар жүзикке кѳзи түскенде жүзик ийесиниң ѳлимде еске алыўы, бул дүньяның бир сарап, ѳткинши нәрсе екенлигин есине түсирип турған. 19-әсирде бул ибара кѳбирек тасаўўуф ўәкиллериниң мѳрлерине тән болған.

Жуўмақлап айтатуғын болсақ биз жоқарыда сѳз еткен мѳрлер Қарақалпақстан халықларының мәнәўий ҳәм мәрифий тарийхында үлкен рол ойнаған Қарақум ийшанлары тарийхын үйрениў бойынша қунлы дерек болып табылыўы сѳзсиз.

Идрисов Абдусалим Рахматуллаевич. ҚМУ оқытыўшысы.


  • 318 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты