"Шежире"ниң жаңадаң табылған қолжазба нусхалары

Бердақтың «Шежире» шығармасының жаңадан табылған қолжазба нусхалары

Әждадларымыздан бизге жетип келген бийбаҳа мийрасларымызды маддий мийрас ҳәм мәнәўий мийрас деп екиге ажыратыў мүмкин. Мәнәўий мийрасымыздың негизин ата-бабаларымыздан бизге мийрас болып қалған илимий, әдебий, тарийхый ҳәм басқада қолжазбалар тутатуғынына ҳеш қандай гүман жоқ. Бирақ усы күнге шекем қарақалпақ халқының қолжазба мийрасы ҳаққында изертлеўлер жүдә аз. Буған бирнеше себеплерди атап көрсетиўге болады. Бириншиден, ата-бабаларымыз дөретип кеткен қолжазбалардың сол дәўирдеги советлик үстем идеология тәрепинен жоқ етилиўи, екиншиден жазыўдың бир неше рет өзгертилиўи нәтийжесинде әждадлардан қалған ески китаплардың әўладлар тәрепинен оқый алмаўы, нәтийжеде елимизде деректаныў ҳәм текстология пәнлериниң раўажланбай қалыўы болып табылады.

Бирақ соған қарамастан ХХ әсирдиң екинши ярымынан баслап халқымыздың қолжазба мийрасы аз болса да үйрениле баслады. Бул тараўда әлбетте, шүбҳәсиз устазымыз академик Ҳ.Ҳамийдовтың үлкен мийнетлери бар. Ол Бердақ ҳәм Ҳажынияз шығармаларының қолжазба нусқаларын таўып ҳәзирги жазыўға тәбдил қылып илимий айланысқа киргизди. Устаз «Ески қарақалпақ тилиниң жазба естеликлери» атлы мийнетинде уллы қарақалпақ шайыры Бердақтың «Шежире» шығармасының төрт нусқасының илимий тәўсийпин береди.(1) Әсиресе Халқабад нусхасы усы ўақытқа дейинги белгили болып келген ҳәм баспада басылып жүрген текстлеринен әдеўир толық ҳәм шығарма өзиниң мазмуны, избе-излиги жағынан тутас ҳәм пүтинликке ийе еди. Бул нусха ҳәзир баспадан шыққан Бердақ шығармалары жыйнақларында бир неше мәртебе жарық көрди.

Кейинги ўақытлары да халқымыз арасынан Бердақтың «Шежире» шығармасының бир неше нусхалары табылды. 2000-жыллардың басында Бердақ музейи қурылып питкеннен кейин оның биринши директоры етип Юнис Пахратдинов сайланды ҳәм ески қолжазбаларды жыйнаў процеси басланды. 2003-жылы ноябрь айында араб жазыўындағы бир қанша ески қолжазба ҳәм баспа китаплар жыйналған екен. Бул қолжазбаларды көзден өткерип атырғанымызда мектеп дәптерине көк сыя менен жазылған бир қолжазба дыққатымызды өзине тартты. Қолжазбаны жақсылап анықлап қарағанымызда ол Бердақтың «Шежире» ҳәм «Хорезм» шығармаларының қолжазбасы екенлиги мәлим болды. Қолжазбаның ең соңғы бетинде кирилл жазыўында «Бердақ шайырдың Шежире ҳәм Хорезм шығармаларынан көширме. Зарекев Балтабек Қазақбай шайырдан көширип алынған. Урыўы қабасан» деген жазыўлар бар.(2)

Қолжазбаның 1-31 бетлер аралығына «Шежире» шығармасы, 31-39 парақлар аралығында белгили «Хорезм» шығармасы жайласқан. 31-бетте мынандай жазыўлар бар: «Бердимурат суўфының Хорезм абат болып ҳәм йәне ҳәм хараб болғанының барабарында айтулған бир ҳикаяты» деп басланады Қолжазбаның соңында яғный 39-бетинде:

Хатым йоқдур хатымны айып етмеңизлер,

Өзимни сөк атамны сөкмеңизлер,

Хатым йоқдур хатымның айыбы болса

Түзәтсүн ҳәр кишиниң фәҳми болса.

-деген жазыўлар бар.

Бул нусханың өзине тән өзгешеликлериниң бири қолжазба 1924-жылғы реформаланған араб жазыўы менен жазылғанлығында. Ҳәммемизге мәлим реформаланған араб жазыўы 1924-жылдан 1928-жылға шекем яғный латын жазыўына өткенге шекем қолланылып келинген. Бул жазыўдың алдыңғы реформаланбаған жазыўдан парқы реформаланған жазыў қарақалпақ тили ушын қолайластырылған болып оның жәрдеминде қарақалпақ тилиндеги даўыслы сеслерди толық аңлатыў мүмкин еди. Усы тәреплерин есапқа алғанда бул биз сөз етип атырған нусханың илимий қунлылығы мәлим болады.

Екинши қолжазба Шымбай районына шөлкемлестирген жеке экспедицияларымыз даўамында табылды.(3) Негизи қазақдәрьялы Арзуев Сейтназарға тийисли бул қолжазба 21 парақтан ибарат. Бир параққа 13, 14 қатардан қара сыя менен базы бетлери қызыл сыя менен Россияда ислеп шығарылған қағазға настаълиқ хат усылында жазылған. Қолжазба жақсы сақланған. Бул қолжазбаның базы қатарлары алдыннан белгили нусхаларына қарағанда өзгешеликлерге ийе. Мысалы бурын баспадан шыққан нусхада:

Қыфчақдур түркий мәниси,

Шуннан қыфчақ болған екен.

-деген қатарлар бар. Биз сөз етип атырған қолжазбада бул қатарлар:

«Тур» демек түркий мәниси,

Шуннан қыфчақ болған екен

-деп келтириледи. Енди усы қатарлардың қайсысы ҳақыйқатлыққа жақын келеди. Буның ушын мына қатарлардан баслап көрип шығайық:

Хытайбек дамулла, болды,

Илим талаб қылған екән.

Молла намаз шуруъ етди,

Чақ алдыдан йүгириб өтди,

Намазыны фасыд етди,

Ол бузғуўчы болған екән,

Чақ йаш бала ерке уғлы

«Қыб» демәклик араб тили,

Қыбчақдур турки мәниси,

Шуннан қыпшақ болған екән.

Бул қатарларда Бердақ Қыпшақ урыўының келип шығыўына өзиниң интерпретациясын берген. Яғный «Қытайбек илим талап қылып дамулла болып намаз оқымақшы» болған ўақытта оның иниси кишкене бала яғный «Чақ» молланың алдынан кесип өтеди. Мусылманшылық қағыйдасы бойынша намаз оқып атырған адамның алдынан кесип өтиўге болмайды. Соның ушын «Намазыны фасыд етди, Ол бузғуўчы болған екән» деген қатарларды келтиреди. Араб тилинде «қыф» дегени «тоқта, тур» деген мәнини билдиретуғын буйрық мейилиндеги фейил екенин есапқа алсақ, биз сөз етип отырған «Тур» демек түркий мәниси, деген қатарлар ҳақыйқатлыққа жақынырақ екенлиги мәлим болады.

Үшинши қолжазба 2010-жылы Нөкис қаласынан С.Бекназаров архивинен табылды.(4) С.Бекназаров ески нусхаларды жыйнаўшы ретинде белгили. Бул қолжазба сары реңли қағазға қара реңли сыя менен бир бетке 12 қатардан көширилген, көлеми 21 парақ. Қолжазба көп усланып, тутылып, көп оқылғанлықтан жүдә тозған ҳалатта. Базы қатарлардағы жазыўлар өшип кеткен. Қолжазба ийеси тәрепинен қолжазбаның жоқарғы ҳәм төменги тәреплери кесилип тасланғанлықтан қолжазбаға бираз зиян тийген. Қолжазбаның көп усланып, жүдә тозғанлығы, қағазы ҳәм сыясына қарап бул қолжазба ХIХ әсирге, шайыр дәўирине тийисли екенлиги мәлим болады.

Базы филолог алымларымыз бир шығарманың бир нешше нусхаларын жыйнаў, олар ҳаққында гәп етиўди артықша нәрсе деп биледи. Ал ҳақыйқатында ҳәзир биз ушын өтмиш тарийхымызды сөз етиўши ҳәр қандай қолжазба, ҳәр қандай мағлыўмат қунлы болып табылады. Себеби Бердақ бабамыз көзи тири ўақтында оның шығармалары ҳәзиргидей баспаханалар болмағанлықтан баспа жүзин көрмеди. Шайыр қолжазбалары халық арасында аўызеки ҳәм қолжазба ҳалында тарады. Сонлықтан ҳәр бир айтыўшы, ҳәр бир кәтип шайыр шығармаларын халық арасында тарқатқанда «өз үлесин» қосады, яғный өз пайдасына базы бир өзгерислер киритиўи мүмкин. Ал енди классик шайырымыздың ҳақыйқый гәўҳар сөзлерин қәлпине келтириўде сақланып қалған ҳәр бир қолжазба қунлы болып табылады.


Пайдаланылған дереклер ҳәм әдебтиятлар:


1. Ҳaмидов Ҳ. Ески қaрaқaлпaқ тилиниң жaзбa естеликлери. Нөкис, Қaрaқaлпaқстaн. 1985.

2. Бердақтың «Шежире» ҳәм «Хорезм» шығармаларының қолжазбасы. Бердақ миллий музейи.

3. Бердақтың «Шежире» шығармаларының қолжазбасы. Идрисовтың үй китапханасында.

4. Бердақтың «Шежире» шығармаларының қолжазбасы. С.Бекназаров архивинен. Ҳәзир Бердақ музейинде сақлаўлы тур.

Абдусалим Идрисов

  • 304 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты