ДҮНЬЯДАН ӨТКЕННЕН КЕЙИНГИ ҮШ ЖОЛ


«Пайғамбар саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:

«Қашан адам баласы қайтыс болса, әмели кесиледи. Тек үш нәрседен: даўамлы садақадан, пайда алатуғын илимнен яки оның ҳаққына дуўа қылатуғын жақсы перзенттен кесилмейди», деди».

Бесеўинен тек Бухарий рәўият қылмаған.

Шолыў: Бул ҳәдиси шәрийф те Әбиў Ҳурайра разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынбақта.

Ҳәммеге мәлим, мусылман адам сап нийет пенен қылған ҳәр бир жақсы әмели ушын саўап алыўға ериседи. Киромул катибийн периштелер оның «Әмел китабы»на зәрре муғдарынша жақсылығы болса да, соған жараса саўапты жазып турады. Егер аўырып, үзир менен әдеттеги жақсылық әмелин қыла алмай қалса да, периштелер оған тап сол әмелди қылғандай саўап жазады. Ўақты сааты келип инсан қайтыс болса, жақсы әмеллерди улыўма қыла алмай қалады. Буннан кейин қылыўдан да үмити үзиледи. Енди оннан тирилигиндеги әмеллери – қылатуғын ибадат ҳәм жақсылықларына жазылатуғын саўаплар да кесиледи. Намаз оқығанда, ораза тутқанда, тиләўат, зикир қылғанда ҳәм басқа жақсы әмеллеринен жазылатуғын саўаплар тоқтайды. Себеби енди ол қайтыс болды. Ибадат қылыўдан, ийги ис қылыўдан тоқтады. Соның ушын ҳәр бир мөмин бенде тири ўақтында ийги исти көбирек қылып қалыўға урыныўы лазым. Соның менен бирге, мөмин адамға тирилик ўақтында ақыретти ойлап, қайтыс болғанынан кейин де саўабы үзилмей барып туратуғын әмеллерди қылып алыў имканы берилген. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам өзиниң усы ҳәдисинде адам баласы қайтыс болғанынан кейин әмели кесилиўин айтыў менен бирге, оннан кейин де саўабы жетип туратуғын әмеллер үшеў екенин айтпақта:

1.«Даўамлы садақа».

«Даўамлы садақа», делингениде мусылманларға турақлы рәўиште пайда берип туратуғын қайырлы ислер көзде тутылады. Мысал ушын, көпшилик пайдалыныўы ушын қурылған көпир, қудық яки салма қазып cyў әкелиў, турақлы пайда берип туратуғын басқа ўақфлар солар қатарынан. Бул нәрселерден мөмин-мусылманлар пайда алып турар екен, сол ислерди қылған адамға қайтыс болғанынан кейин де саўабы жазылып турады.

Мусылманлар бундай ислерди бурыннан ықлас пенен қылып келген. Ислам әлеминиң түрли жерлеринде көплеп ўақфлар шөлкемлестирилген. Жетим-жесирлерге, талыбы илимлерге, мүсәпирлерге, ҳажыларға, кекселерге, ҳәтте ийесиз, адасып қалған ҳайўанларға аталған ўақфлар болған. Сол ўақфлар арқалы усы топарлар турақлы түрде пайда алып турған. Тәбийий, олардан ҳасыл болған саўаплар ийелерине олар қайтыс болғанынан кейин де барып турған. Усы қайырлы ислерди қылған адамлардың «Әмел китап»ларына олардың қайтыс болғанынан кейин де саўап жазылып, ақыретлерине пайда берип келген. Егер даўамлы садақалары қыяметке шекем мусылманларға пайда берип турса, оларға да қыяметке шекем саўап қосылып тура береди.

2. «Пайда алынатуғын илим».

Мөмин адам өзи қайтыс болғанынан кейин артынан пайда беретуғын илим қалдырса, саўабы үзилмейтуғын әмел қалдырған болады. Ал, бул болса, илимниң мийўеси даўамлы болыўы есапланады. Адам қалайынша өзинен кейин пайда беретуғын илим қалдыра алады?

Бул ис әўели, басқаларға илим үйретиў менен әмелге асады. Шәкиртлер, шәкиртлердиң шәкиртлери сол илимди қолланып атыр ма, адамларға пайдасы тийип атыр ма, устазға саўап жазылып тура береди.

Екиншиси, китап жазып қалдырыў менен болады. Қуран, ҳәдис ҳәм диний илимлер бойынша, мусылманларға пайда келтиретуғын басқа илимлер бойынша ийман ҳәм ықлас пенен китап жазып қалдырған адамға, егер китабынан мусылманлар пайдаланып турса, ол қайтыс болғанынан кейин де саўап жетип тура береди.

Үшиншиси, илим жолында хызмет қылыў менен болады. Мысал ушын, имканияты бар адам талыбы илимлерге, устазларға илим жолында жәрдем берип, медресе қурды, китапларды баспадан шығарыўға жәрдем берди, өз қаржысынан китапханалар қурды. Усыған уқсас ислер илим жолында хызмет қылыў есапланады. Буларды орынлаған адамлар қайтыс болса да саўаплары үзилмей барып турады.

Мөмин-мусылманлар бул сыяқлы ислерге ҳәмме ўақыт үлкен итибар берип келген. Соның ушын да Исламға толық әмел қылынған дәўирлерде мусылман әлеминде илим кең көлемде тарқалған, дүнья әҳмийетине ийе уллы уламалар жетисип шыққан. Мусылманлардай көп алым жетистирген миллетти тарийх билмейди. Сондай-ақ, илим үйрениўшилер де көп болған. Бул ҳалатты жақсылап үйренген Батыслы шығыстаныўшылардан бири инсап пенен: «Мусылманлар ғалабалық түрде медресеге қатнайтуғын пүткил бир миллет болған», деп жазады. Мусылман ҳәкимлер де, байлар да илим жолында хызмет қылыў ушын үлкен ҳиммет көрсеткен. Тек олар ғана емес, ал ҳәр бир мусылман илим жолында қолынан келген исти қылған. Дийқанлар медреселердиң ўақф жерлеринде нәўбет пенен Аллаҳ жолында, ҳақ алмай ислеп берген. Өнерментлер өнери менен, шарўадарлар шарўасы менен, қулласы, ҳәр ким өз имканына қарап бул иске азлы-көп үлесин қосқан. Сол тәризде, халық илимий ислерди жолға қойыўда қолынан келген иси менен тырысқан. Олардың бул ислерде пидәйилик көрсетиўден бирден-бир мақсети турақлы рәўиште саўабы үзилмей жетип туратуғын әмеллерди қылыў еди. Аллаҳ таала, әлбетте, оларды үмитсиз қылмаған.

Ҳәзирде де китаплары оқылып турған уламаларға, әлбетте, илимлериниң саўабы жетип турыпты. Олардың шәкиртлериниң шәкиртлери Аллаҳға: «Устазларымызды мағфират қыл», деп дуўа қылып турыпты. Олар қурған медреселер, қалдырған ўақфлар, қолжазбалар ҳәм басқа шығармалардан ҳасыл болған саўаплар да тынбай жетип турыпты.

3. «Ҳаққына дуўа қылатуғын жақсы перзент».

Мөмин адам қайтыс болғанынан кейин де, егер перзенти оның ҳаққына дуўа қылса, саўабы жетип турады. Ал, буның ушын болса, мөмин-мусылман адам өз перзентин дуўа қылатуғын тақўадар мусылман қылып тәрбиялаўы лазым. Негизинде, мөмин ата-ананың перзент көриў ҳәм оны тәрбия қылыўдан мақсетлеринен бири де усы. Ата-ана қайтыс болғаннан кейин мени жоқласын, ҳаққыма дуўа қылсын, деп перзент тәрбиялайды. Диний тәрбия бериўден мақсетлерден бири де усы! Перзенттиң мөмин-мусылман, тақўадар болыўы, ата-анасының артынан дуўа қылып турыў жуўапкершилигин умытпаўы ғана бул мақсетке еристиреди.

Усы ҳәдистен алынатуғын пайдалар:

1. Адам баласы қайтыс болғанынан кейин үш әмелден басқасы кесиледи.

2. Даўамлы садақа қылған адамның саўабы қайтыс болғанынан кейин де үзилмейди.

3. Пайдалы илим қалдырған адамның саўабы қайтыс болғанынан кейин де үзилмей жетип турады.

4. Жақсы перзент қалдырған адамның саўабы да үзилмейди.

Енди усы ҳәдиси шәрийфтиң ҳикметине бүгинги турмысымыз тийкарында бир нәзер салайық.

Даўымлы садақа қылыў көплеп Ислам үлкелеринде даўам етпекте. Мусылманлардың ўақфлары жақсы сақланып келинбекте. Көп ғана мусылман мәмлекетлерде ўақф министрликлери ислеп турыпты. Ўақф мүлклер ийелери тәрепинен ўәсият қылынған мақсетте пайдаланылмақта. Ўақфларға қарайтуғын адамлар өз хызмет ҳақларын ўақфқа түсетуғын пайдадан алып, ўақфты кеңейтиў, жақсы сақлаўға ҳәрекет қылып атыр. Тийкарғы қаржы ўақфтың ийеси қойған шәртке муўапық пайдаланылып атыр. Мысал ушын, жарлылар ушын, деп бир дүканды ўақф қылған болса, сол дүканнан түскен қаржы жарлыларға сарпланады. Бинә ўақф қылынған болса, сол бинәдан жарлыларға орын бериледи яки ижара қойылып, түскен қаржы жарлыларға тарқатылады. Медресеге, деп ўақф қылынған болса, сол ўақфтан түскен қаржы медресе пайдасына сарпланады. Усылайынша, мүтәжлерге турақлы жәрдем иси жүрип турады, буған биреў кесент қыла алмайды.

Пайдалы илим қалдырыў мәселеси де усыған уқсас. Уламалар көбирек шәкиртлер жетистирип шығарыўлары ушын бул исте басқа мусылманлардың бирге ислесиўи жүдә зәрүр. Биреў илимий дәргайларды қурыў, оларды үскене менен тәмийнлеў, сақлап турыў ислеринде қолынан келген жәрдемин береди. Биреў устазлар ҳәм талабалардың айлығына көмеклеседи. Және басқалары китапларды шығарыў яки сатып алып бериўде көмек береди. Жуўмақлап айтқанда, усы жолда хызмет етиўди қәлеген адам, артымнан пайдалы илимниң саўабы барып турсын, деген адам өз имканына қарап үлес қоса береди. Сол қылғанына жараса саўабын да алады.

Бул саўаплы ис ҳәзирги ўақытта да көп ғана Ислам журтларында жоқары дәрежеде шөлкемлестирилип, даўам етпекте. Әлбетте, бул иске өз үлесин қосқанлар, ҳәдиси шәрийфте айтылғанындай, қайтыс болғанынан кейин де кесилмейтуғын әмел қылған болады. Өзи дүньядан өтип, саўаплы ис қылыў имканы таўсылған болса да оның «әмел китабы»на турақлы рәўиште саўап жазылып турады. Ал, бул исти қылмағанлар бундай бахытқа ерисе алмайды. Усы иске қарсылық қылғанлар, оның жолында тосық болғанлар еки дүньяның нәлетине ушырайды.

Изинен жақсы перзент қалдырыў да жүдә ийги ис. Мусылман әлеминде перзент өсириўден тийкарғы мақсетлерден бири усы екенин алдын да айтып өттик. Өкинишлиси, кейинги дәўирде адамлар өзлериниң артынан дуўа қылатуғын жақсы перзент қалыўына итибар бермей қойды. Исламый тәрбия өз әҳмийетин жоғалтты. Нәтийжеде адамлардың артынан дуўа қылатуғын жақсы перзент емес, нәлет келтиретуғын иплас перзент қалатуғын болды. Ҳәзирде калимаи шаҳадатты да айта алмайтуғын, дин-дыянаттан бийхабар, өмиринде маңлайы сәжде көрмеген, басқа ибадатларды орынлаўды ойына да келтирмейтуғын, дүньядағы ҳәмме жаманлықлардан қайтпайтуғын адамларды ата-анасының ҳаққына дуўа қылатуғын жақсы перзент дей аламыз ба? Бундай перзентлер ҳеш қашан өз ата-аналары артынан саўап жибера алмайды, керисинше, нәлет, ғарғыс келтиреди.

Соның ушын ҳәр бир перзент жақсы болмай, ата-анасының ҳаққына дуўа қылмай жүрген болса, сол ўақытта өзин оңлап алыўы керек. Дин-дыянатлы болып, ибадат қылып, намазларынан, басқа ибадат ҳәм жақсы әмеллеринен кейин ата-аналары ҳаққына дуўа қыла алыў дәрежесине көтерилиўи лазым. Әне сонда Аллаҳ таала алдында бенделик миннетин, ата-ана алдында перзентлик миннетин орынлаған болады.

Соның менен бирге, ата-аналар өз перзентлерине исламый тәрбия бериўге айрықша итибар қаратыўы керек. Әне сонда ғана изинен дуўа қылып туратуғын жақсы перзент қалдырыўы мүмкин. Әне сонда ғана дүньядан өткеннен кейин де саўабы кесилмейтуғын әмел қалдырған болады.

Абдулазиз Идрисов

Абдуллаҳ Нарынжаный мешити имамы

  • 380 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты