Той – бир күнлик, “жарақаты” бир өмир…

Актуал тема

Бир жағдайды бәршемиз байқағанбыз: қоңыз өзиннен бир неше есе үлкен ылайдан жасалған денени төбеликке алып шығыўға ширенеди. Мың бир қыйыншылық пенен жылжытып алып киятырған ылайдан жасалған дене ақыр-ақыбет артқа жумалап, қоңызды басып қалады. Жәниўар өлмесе де, аяғынан, “қолы”нан айрылыўы ямаса майып болып қалыўы мүмкин.

Бул бираз қопаллаў уқсатыў болса да, бирақ бүгин тойларда ушырап атырған дәбдебебазлыққа, ысрапгершиликке әйне уйқас түседи. Жыллар даўамында мысқаллап жый наған ақшасын ямаса “аттан қалма, ешегим” мәнисинде ис тутып, қулағына шекем қарызға батып той берип атырған шаңарақ басшылары, мың өкиниш пенен айтамыз, ақылға да, логикаға да, шәриятқа да сыймайтуғын бир күнлик “арзыў-ҳәўеслер”диң қурбанына айланып, бир өмирлик азапқа гириптар болып атыр.

Жәмийетте тамыр урып атырған бул иллетлер қашан пайда болды, буған кимлер ҳәм қайсы факторлар себеп болмақта?

Бизди кемириўши иллетлер

Адамзат мудамы жақсы нийетлер, үлкен мақсетлер қушақында жасап, жақсы әрманларының әмелге асыўын Жаратқаннан сорап жасаған... “Жақсы нийет”, “үлкен мақсет” тек ул үйледирип, қыз узатыўдан ибарат емес. Өкиниш пенен айтамыз, бүгин дәбдебе менен той бериў, жаназа мәресимлерин өткериў көпшилигимиздиң өмиримиз мазмунына айланып кетти. Бул жолда шегилген мийнетлер, қыйыншылықлар, умтылыс-ҳәрекетлер перзентлеримиздиң тәлим-тәрбиясына сарпланса еди, исениң, бүгин қатарымызға тағы бухарийлер, термизийлер, ибн Синолар, берунийлер, хорезмийлер, наўайылар, улуғбеклер қайтқан болар еди...

Динимиз тәлийматларына улыўма қарсы, раўажланыўымызға тосыў, келешегимизге иртки болып атырған той-мерекелердеги, мүсийбетлердеги дәбдебелер, ысрапгершиликлердиң есап-саны, шек-шегарасы жоқ...

Аллаға шүкир, жегенимиз алдымызда, жемегенимиз артымизда! Лекин айырымлардың тоқлыққа шоқлық етип, дәбдебеге берилип атырғаны жүз түрли жылўа менен турмысымызды изден шығарып, тек ғана машқалаларды келтирип шығарып атыр.

Иләҳий нызамды бузыўға ҳеш кимниң ҳаққы жоқ!

Қәнигелер Жаңа Зеландияда алты мың шаңарақ арасында тәжирийбе (эксперимент) өткерипти. Шаңарақ басшыларының айтқаны - айтқан, дегени - деген болыў шәрти менен үш мың шаңараққа ер адамларды, қалған ярымына болса ҳаялларды шаңарақ баслығы етип белгилепти. Арадан 12 күн ўақыт өткеннен кейин тексерип көрсе, ер адамлар басшы болған шаңарақларда шаңарақ ағзаларының бир-бирине деген меҳир-мириўбети күшейип, перзентлердиң тәлим-тәрбиясы сезилерли дәрежеде унамлы тәрепке өзгерип, тынышлық сарайының беккем тийкары орнатылыпты. Ҳаяллар басшы болған шаңарақлар болса дағдарысқа ушырап, шаңарақ ағзалары ортасында нерв кеселликлери, инфаркт (жүрек аўырыўы), инсульт (мийге қан қуйылыў) жағдайлары көбейип кетипти. Тәлим-тәрбия болса изден шыққан.

Ал, неге сондай болған? Себеби - иләҳий нызам бузылды. Бийкарға Аллаҳ таала “Нисо” (Ҳаяллар) сүресинде: “Ер адамлар ҳаяллар үстинен (мудамы шаңарақ баслығы сыпатында) қайым турыўшылар. Себеби - Аллаҳ олардың айырымлары (ер адамлар) н айырымлары (ҳаяллар) нан (базы өзгешеликлерде) артық еткени ҳәм (ер адамлар өз шаңарағына) өз мал-мүлкинен сарп етип турыўы болып табылады” (34-аят), деп марҳамат еткен.

Ер адамның ҳаялдан базы өзгешеликлерде артық етип жаратылғанында бир неше ҳикметлер сәўлеленген. Түсиндириўлерде, атап айтқанда, төменде шарьий көз қарастан ер адамларға тән айырмашылықлар атап өтилген: пайғамбарлық, басшылық, физикалық күш-қуўат, шаңарақ қәрежетлерине жуўапкерлик, саналы басқарыў, яд ҳәм ойлаўдың зыядалығы, имамлық, муаззинлик, жәмәәт пенен намаз оқыў, жума намазының орынланыўы шәрт болыўы, ташриқ такбирин айтыў, Ўатан қорғаўы, толық гүўалық, талақ бериў ҳуқықына ийе болыўы, шаңарақ атының оның атына берилиўи, намаз ҳәм оразаны үзирсиз өтеў ҳәм басқалар. Усы ҳәм басқа тәреплерин есапқа алып, ҳаял адамның күйеўине салыстырғанда үндемей, намыслы болып, шаңарақ татыўлығы жолында мудамы ҳәрекетте болыўы ар-намыс тәрепинен талап етилген.

Солай екен, Аллаҳ таала енгизип қойған иләҳий нызам - шаңарақта ер адамның басшы болыўына тосқынлық етиўге ҳеш кимниң ҳаққы жоқ екен!

“Өмир формуласы”

Әпиўайы ғана, ҳәмме билетуғын бир формула бар. Буны аңлап жетиў ушын үлкен шеберлик ямаса кем ушрайтуғын уқып талап етилмейди. Буны керек болса, “өмир формуласы” деў де мүмкин. Дана халқымыз тек ғана ҳәр бир сөз дизбегинде, ҳәтте ҳәр бир сөзинде де ҳәмме затты өз орнына мүнәсип (!) қойып келген:

жигит - қыз ямаса керисинше: қыз - жигит (тил қағыйдасына көре, тире (-) менен берилмекте. Себеби, бул екеўи жуп сөз емес);

келин-күйеў (келинге ҳүрмет бар);

ер-ҳаял (шаңарақ қурылғаннан кейин);

ата-ана (перзентли болғаннан кейин);

Егер дыққат пенен итибар берсек, турмыс қурылғанша халқымыздың ҳәтте айтылыўында ҳаял менен ер адамды аңлатыўшы сөзлериниң орынлары әҳмийетсиз, ҳәр қыйлы. Лекин шаңарақ қурылғаннан кейин болса бириншилик тек ғана ер адам (!) жуўапкершилигинде! Сол себепли де дана халқымыз ер адамды аңлататуғын сөзди ҳаялды аңлатыўшы сөзден алдын (!) айтады – ЕРЛИ-зайыплы, АТА-ана деп. Өрге қарсы жүзген адамның суўға шөккениндей, нызам-қағыйдаларға қарсы ис тутқан адам, әлбетте, пәнт жейди. “Өмир формуласы”н бузған, яғный ҳаял ер адамнан алдыға өтип кетсе ямаса екеўиниң орны алмасса да, шаңарақлар жоқ болады. Бир дана шырпы шөби пүткил баслы тоғайды күлге айландырғанындай, шаңарақлардың дағдарысқа дус келиўи - жәмийетке, жәмийеттиң әззилеўине жүз тутыўы - мәмлекетке жүдә үлкен зыян келтириўи турған гәп.

Динимиз не дейди?

Адамларымыздың айтыўынша, мекемелерге хатлар арқалы келип атырған шикаятларға, пуқараларымыздан болып атырған ҳәр қыйлы темадағы арызларға қарағанда, тойлардағы дәбдебелер тийкарынан шаңарақта “басшы” болған ҳаяллардың “ғайратлары” менен әмелге асып атыр. Той ҳәм мәресимлер дәбдебеси, жалған мақтаўлар, мәҳәллелердеги шаў-шуў гәплер ҳәр қанша шырайлы көринбесин бул - әўеле үлкен ысырап, динимизге жат түсиниклер болып табылады. Қурани каримде: “Ысрапгершиликке зинҳар жол қоймаң! Себеби, ысрапшылар - шайтанлардың бирадарлары болып табылады” (Исро сүреси, 26 -27-аятлар), деп марҳамат етилген.

Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: “Ким тежемли болса, жоқшылық көрмейди”, - деп марҳамат еткен (Имам Термизий рәўиятлары).

Тойлар, садақа-дәстүрлерде “бес түрли, гейде жети түрли аўқат тартылыўы керек” деген түсиниклер көпшилигимиздиң қарын ғамына мүккесинен кеткенимизден дерек емеспе екен? Негизи артықша аўқат жеген ямаса ишимлик ишкен адамның денеси аўырласады, ибадатта ҳәм мийнет етиўде қыйналады.

Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам: “Адамзат қарнынан көре жаман қандайда бир ыдысты толтырмаған. Адам баласына геўдесин тик тутыўға бир-еки асам азық жетеди. Егер көбирек жегиси келсе, ол жағдайда ас қазанының үштен бири тағамға, үштен бири ишимликке, үштен бири ҳаўаға толтырылыўы керек” - деген (Имам Термизий рәўиятлары).

Ата-бабаларымыз шаңарағынан артса, қоңсы-қобасы, жәрдемге мүтәжлер менен бөлискен. Уламалар: “Жақсылық қанша көп етилсе де, ысырап болмайды. Бирақ ысыраптың кишиси де - ҳарам” деп айтып өткен.

Епли келин - сепли келин!

Инсан бахытлы турмыс кешириўи ушын еки зат: руўхый ҳәм материаллық тәмийнаты жеткиликли болыўы керек. Материаллық тәрепин оғада “жоқары” дәрежеде тақлап қоямыз - келин-күйеўлер ушын “арзыў-ҳәўес” деп, миллионлап ақша сарыплап, 5-6 КамАЗға сыятуғын мебеллер, 7 уйқылап емес, 77 уйқылап та түсимизге кирмеген үй-руўзыгер буйымларын алып берип атырмыз... Лекин бахытлы турмыс ушын керекли болған екинши зат-ше? Шығысқа тән әдеп, шаңарақтағы мүнәсибетлер әдеби, келин-күйеўлердиң миннет ҳәм ўазыйпалары, динге сыйыныў-ар-намыс мәселелери, ийбе, сөйлеў әдеплери, сәлем бериў әдеплери, ата-ана, қайыната-қайыненеге мүнәсибет әдеплери, миллий қәдириятлар — булар бахытлы турмыс ушын керекли болатуғын екинши әмеллер.

Мебеллер, үй-руўзыгер буйымлары, басқа материаллық затлар ҳәр қанша зор ҳәм көркем болмасын, ўақыт өтип тозыўы, ҳәттеки, модадан қалып кетиўи мүмкин. Бирақ бийбаҳа ҳәм айрықша руўхый мийрасларымыз - миллий ҳәм диний қәдириятларымызды өз ишинде сақлап киятырған китаплар мудамы зәрүр ҳәм ҳеш қашан модадан қалмайды.

“Мөмин-мусылман адам,- Сўфи Аллаяр ҳәзретлери айтқанындай, - қандайда бир уллы адамның емес, бәлки Пайғамбарымыздың көрсетпелерине әмел етиўи шәрт. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам да әке болған, Ол да қыз шығарған. Ол да қызларының сепине руўзыгер ушын зәрүр затларды қосқан. Ҳәзирети Али разияллаҳу анҳудан рәўият етиледи: “Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам Фотимаға бир шый мақпал, бир мес ҳәм ишине изхир (хош ийисли өсимлик) салынған дастықты үскене (қызға берилетуғын дүнья) етип берди” (Имам Насоий рәўиятлары).

Ойлап атырсызба, пүткил әлем, пүткил болмыс ҳүрмети ушын жаратылған — Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасаллам жәннетий ҳаяллардың саййидаси, қызлары Фатима разияллаҳу анҳонинг сепине нелер қосқанларын?!

Қаяққа кетип баратырмыз, кимге еликлеп атырмыз?

Жақында “Өзбекстан” телеканалында туўрыдан-туўры эфирге берилген “Мүнәсибет” көрсетиўинде, усы жылы биринши класқа барған перзентин саз-сәўбет пенен мектепке апарған шаңарақ басшыларын, тойларда муқәддес динимизге улыўма қарсы, миллий әдетлеримизге улыўма туўры келмейтуғын әдетлер ислеп атырған жасларды, ким озарға дәстүр қылып атырған адамларды көрип, ашығы, уялып кеттим. Неге, бул көрсетиўди текғана жерлеслеримиз, бәлки жасалма жолдас арқалы пүткил дүнья көрди... Той беремен, деп шаңарағынан алыс, мүсәпир журтларда дус келген қара мийнетти ислеп атырған жерлеслеримизге реҳмим келди.

Бундай дәбдебелер, ғаз қатара машиналар кәрўаны, ўағырлы-шаўқымлар, “муҳаббат тарийхы”, “күйеўдиң қайиненеге торт жедириўи”, байсыраған қызлардай келин ылақтырған гүллерди таласып тартыўлар, есапсыз үлкен табақлар, ҳеш қашан ҳеш ким киймейтуғын сарпайлар, мәдениятының тийкары жоқларға ақылсыз еликлеўлер... ҳәммениң жанына тийди. Себеби, булар ҳәммеси Қудай ушын емес, бәлки жүзекилик (!) ушын, хожакөрсин (!) ушын болғаны себепли адамлар бийзар болды!

Хош, бул балаларға арналған әдетлер бизге қаяқтан кирип келип атыр? Қандай үрп-әдет болып атыр? Менимше, бундай биймәни қылықлар телеканаллар арқалы көрсетип атырған мәниссиз сырт ел сериаллары арқалы жаслар санасына сиңдирилмекте. Буған қатаң шара көрилмесе, миллий дәстүрлеримизден ажыралып, жасларды да қолдан берип қоямыз. Жаслар қолдан берилдиме, солай екен, келешегимизди қос қоллап биреўлерге тапсырған боламыз.

Илаҳым өзлеримизди де, перзент-зүрриятларымызды да Меҳрийбан Пәрўардигарымыз буйырған, Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам усыныс еткен, өтмиште өткенлеримиздиң рухлары шад, халқымыз кеўилли, ата-аналарымыз разы болатуғын жоллардан жүриўимизди несийп етсин!

Иброҳимжон ИНОМОВ.

Muslim.uz сайтынан Шоманай районы «Шоманай» жоме мешити имам-хатиби Бахтияр Амедов таярлады.

  • 88 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты