Не ушын биз — мусылманлар раўажланыўда дүньядан арқада қалып кеттик?

Дүнья тарийхына нәзер тасласақ, Ислам үлкелеринде илим жоқары дәрежеде раўажланған. Мусылман илимпазлары дүньяға жүдә көп жаңа ашылыўларды усынған. Ислам үлкелеринде илим раўажланған пайытлар мусылманлар дүньяның ең бай адамлары есапланған. Ҳәзир-ше?

Не ушын биз мусылманлар раўажланған Батыс дүньясы алдында әззи болып қалдық?

Усы сораўға жуўап болыў ушын Исламабадтағы илимий изертлеў орайы профессоры Доктор Фаррух Салим таңламалы мағлыўматларды усынды.

Не ушын биз мусылманлар бундай әззи болып қалдық?

Соңғы мағлыўматларға қарағанда, планетамызда мусылманлардың улыўма саны 1 476 250 000 адамнан зыятлаў. Одан бир миллиарды Азияда жасайды, 400 миллионы Африкада, 44 миллионы Европада ҳәм 6 миллионы Америкада жасайды. Жер планетасындағы ҳәр бес адамнан биреўи мусылман. Ҳәр бир ҳиндуға еки мусылман, ҳәр бир буддистке еки мусылман, ҳәр бир еврейге жүз мусылманнан туўры келеди.

Не ушын биз мусылманлар раўажланыўдан бундай артта қалып кеттик, деп сиз бир мәрте болса да өзиңизге сораў берип көрдиңизбе?

Жуўап: Машқала билимлендириўде.

Халық аралық Ислам Бирге ислесиў шөлкемине 57 мәмлекет ағза. Усы 57 мәмлекет аймағында улыўма 500 университет бар. Ҳәр үш миллион мусылманға бир университет туўры келеди. Бир ғана Америка Қурама Штатларының өзинде 5578 университет бар, ҳәр 57 000 америкалыға бир университет туўры келеди.

Шанхай Жиао Тонг университети дүньядағы университетлер нәтийжелерин салыстырып шықты ҳәм қызықлы тәрепи сонда, дүньяның 500 ең күшли университетлери дизиминде бирде бир мусылман мәмлекетлеринен университет жоқ.

БМШ берген мағлыўматларға қарағанда, христиан дүньясында саўатлылық дәрежеси 90 процентти қурайды. Халқының тийкарғы бөлеги христианлардан ибарат болған 15 мәмлекетте саўатлылық дәрежеси 100 процентти қурайды.

Мусылман дүньясында саўатлылық орташа 40 процентти қурайды. Халқы 100 процент саўатлы болған бирде бир мусылман мәмлекети жоқ.

Христиан дүньясында саўатлы адамлардың 98 проценти орта мектепти тамамлайды, бизде болса саўатлы адамлардың тек ғана 50 проценти ғана орта мектепти тамамлайды.

Христиан дүньясында саўаты шыққанлардың 40 проценти Жоқары билим бериў орынларында оқыйды, бизде болса бары-жоғы еки процент.

Не ушын биз бундай әззи болып қалдық?

Себеби, биз билим ислеп шығара алмай атырмыз, себеби биз мусылман илим дүньясын жарата алмай атырмыз. Халқының тийкарғы бөлеги мусылманлардан ибарат болған мәмлекетлерде ҳәр бир миллион мусылманға 230 дана алым туўры келеди. АҚШта ҳәр миллион адамға 4000, Японияда 5000 алым туўры келеди. Пүткил араб дүньясындағы илимпазлар саны 35 000 дана, ҳәр бир миллион арабқа 50 техникалық-инженер туўры келеди. Христиан дүньясында ҳәр бир миллион халыққа 1000 инженер туўры келеди. Мусылман дүньясы жалпы ишки өнимниң 0,2 процентин, Батыс болса 5 процентин илимге сарыплайды.

Жуўмақ: Биз билим ислеп шығара алмай атырмыз.

1000 халыққа туўры келетуғын баспасөз саны ҳәм миллион халыққа салыстырғанда неше жаңа бас бетли китап баспадан шығарылыўы халық арасында билим қаншелли жақсы тарқалыўын көрсетип туратуғын тәреп. Пакстанда бир күнде ҳәр мың адамға 23 дана газета, Сингапурда 360 газета басып шығарылады.

Уллы Британияда жаңа басып шығарылатуғын китаплар саны салыстырылса, ҳәр миллион адамға жылына 2000 жаңа китап жазылып, басып шығарылады. Египетте ҳәр бир миллион халыққа 20 жаңа китап жазып басып шығарылады.

Жуўмақ: Биз мусылманлар арасында билимди тарқата алмай атырмыз.

Заманагөй дүньяда белгили бир мәмлекетте илим-пән қаншелли раўажланғанлығын усы мәмлекеттен экспорт етилетуғын жоқары технология қураллары санынан билип алса болады. Мысалы, Пакстан мәмлекетиниң бир жыллық экспорт товарларының тек ғана 1 проценти жоқары технологияларға туўры келеди. Саудия Арабстаны, Марокаш, Кувейт, Алжирде жағдай және де ашынарлы. Усы мәмлекетлер экспортының тек ғана 0,3 проценти ғана жоқары технологияларға туўры келеди. Сингапурда усы көрсеткиш 58 процентке тең.

Жуўмақ: Биз илим-пәнди әмелде қоллай алмай атырмыз.

Билесизбе, келешек билимди терең ийелеген жәмийетлерге тийисли болады.

Қызықлы мағлыўмат. Ислам Бирге ислесиў шөлкеминиң 57 ағзасының бир жыллық улыўма жалпы ишки өними 3 триллион долларға бармас екен. Бир ғана АҚШтың жалпы ишки өними 18 триллион доллар, Қытайдыки 12 триллион, Япония 4,2 триллион, Германия болса бир жылда 3,4 триллион долларлық өним ислеп шығарар екен. Биз 57 мәмлекет бир болып бир ғана Германияның жалпы ишки өнимин ислеп шығара алмас екенбиз.

Нефтке бай араб дүньясының үш бай мәмлекети Саудия Арабстаны (643 млрд), Катар (200 млрд), БАА (359 млрд) ниң биргеликтеги улыўма жалпы ишки өними көлеми (нефтти де есапқа алғанда) бир триллион 200 миллиард долларлар әтирапында. Бир ғана Испания бир жылда 1 триллион 256 миллиард, Польша 509 миллиард доллар баҳаға ийе жалпы ишки өним ислеп шығарады.

Жуўмақ, пүткил дүнья улыўма өним көлемине салыстырғанда мусылман дүньясы жүдә кем өним ислеп шығарады, буның негизинде болса илим-пәнниң қалақлығы турады.

Биз, мусылманлар, егер келешек бизге тийисли болсын десек әўеле бар итибарымызды, илим-пәнниң, тәлимниң раўажланыўына қаратыўымыз керек. Тек сол арқалы ғана биз дүньяның ең раўажланған жәмийетине айланыўымыз мүмкин, болмаса еле-берин жағдай өзгермейди.

Феруз Аллаев. Қарақалпақ тилине Кегейли районы «Халқабад» жоме мешити имам-хатиби Д.Байымбетов аўдарды.

  • 89 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты