Әмеллердиң ҳүкимлери

1. Парыз. Бийкарлап болмайтуғын, анық дәлийллер менен орынланыўы талап етилетуғын әмел «парыз» делинеди. Бес ўақыт намаз, ораза, закат, ҳаж усаған әмеллер парыз есапланады. Парызды орынлаў шәрт, оны орынлаған уллы саўапға ериседи, орынламаған пасық есапланып, азапланады. Инкар еткенлер капир болады. Парыз екиге бѳлинеди: парызи айн (ҳәр бир мусылман орынлаўы шәрт) ҳәм парызи кипая (бир ямаса бир нешше адамлар орынлаўы менен басқалардан сақыт болады).

2. Ўажип. Тартыслы дәлил менен орынланыўы талап етилген әмеллер ўажип болады. Мәселен, ўтир, ҳайт намазлары усаған. Ўажиптиң ҳүкими парыз бенен барабар. Ўажипти инкар етиўшилер капир болмайды, бәлким пасық болады. Ўажыпты орынлаған саўап алады, тәрк еткен жазаланады.

3. Сүннет. Мойынға жүкленбеген, бирақ орынланыўы талап етилген әмел сүннет болады. Сүннетке әмел етиў, ўажипке әмел етиў киби талап етиледи. Бирақ сүннетке әмел етпеген, ўажипке әмел етпеген сыяқлы жазаланбайды, балким қараланады. Мазҳаб уламалары сүннетти екиге бөлген:

1) Сүннети муаккада (белгиленген сүннет) — ўажиптен кейинги дәрежеде турады, мәселен, жәмаат болып намаз оқыў. Буған әмел етпеген гүнакар болады.

2) Сүннати зоида (жеп-ишиў, жүриў-турыў усаған ислерде Пайғамбарымыз алайҳиссаламға ериў).

4. Ҳарам. Инкар етип болмайтуғын, анық дәлийлер менен орынлаўы қадаған етилген әмел ҳарам болады. Мәселен, зина, сүтхорлық, урлық, арақхорлық киби. Ҳарам ис ислеген адам ақыретте дозақ азабына дуўшар болады, ҳарамды тәрк еткенлер саўапқа ериседи. Ҳарамды инкар еткен адам капир болады.

5. Макруҳ. Тартыслы дәлил менен орынланыўы қадаған етилген әмел макруҳ таҳримий. Мәселен, ер адамларға алтын тағыў ҳәм жипек гезлемеден тигилген кийимлер кийиўи макруҳ тахримий. Макруҳ таҳримий ҳүкими ҳарам ҳүкиминдей, тек оларды инкар еткен адам капир болмайды.

Орынлаўдан қатаң қайтарылмаған, бирақ орынланбаўы орынланыўдан абзал болған әмел макруҳ танзиҳий. Пышық, жыртқыш қуслар тийген суў менен таҳарат алыў буған мысал болады. Олардан сақланғанлар саўап алады, сақланбағанлар гүнаҳкар да, айыпкер де болмайды.

6. Мубаҳ. Шариатымыз ислеў ямаса ислемеўди адамлар ихтыярына қойған ислер мубаҳ есапланады. Мәселен, рамазан айында түнде жеп ишиў усаған. Буны шариат белгилеген шегарасынан шықпай ислеў мубаҳ саналады. Мубаҳ әмеллерди ислеген де, ислемеген де — барабар, саўап ҳәм де гүнаға ийе болмайды. Жайыз — сөзликте «рухсат берилген, жол берилген» мәнилерин билдиреди, мубаҳ түсинигиниң уқсасы, шариатта рухсат берилген әмел есапланады.

Islam.uz сайтынан Даўытбай Беканов таярлады.

  • 216 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты