Қарақалпақ диярының уллы перзенти - ҲАФИЗУДДИН МУҲАММАД ИБН БАЗЗАЗЫЙ (XIV әсир ақыры XV әсир басы)

Ибн Баззазый әл-фақиҳ Ҳафизуддин Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Шиҳаб ибн Юсуф ибн Умар ибн Аҳмад әл-Кәрдәрий илимлер таснийфи, фиқҳ ҳәм усулул-фиққ бойынша өз заманында теңи жоқ алым. Ол өзиниң илимлерин әкеси Насируддин Кәрдәрийден үйренип, илимде излениўшеңлиги ҳәм фиқҳ илимине қызығыўы менен жоқары илимий уқыпқа ийе болып, өз дәўиринде атақлы улама болған.

Ол Кәрдәр қаласында туўылған, Жайық (Волга) дәрьясы бойындағы "Сарай" қаласында жасаған. Кейиншелик Қырым қаласына сапар етип, ол жерде бир неше жыллар жасап қалады. Қырымда алымлар, уламалар ҳәм фақиҳлер менен сәўбетте болып, олар менен илимий әнжуманлар өткереди. Оның ақыл ҳәм зийреклиги, илими алымларды ҳайран қалдырып, өрнек сыпатында көрсетилген.

Дереклерде айтылыўынша, Қырымда оның шәкиртлеринен Аҳмад ибн Абдуллаҳ әл-Қырымый, Шарафуддин ибн Камал әл-Қырымыйлар болған. Ҳафизуддин Муҳаммад ибн Баззазый дүнья жыйнаўға қызықпаған, тақўалы адам болған. Китапларда айтылыўынша, ол киси отырғанда да, турғанда да, жүрип кетип баратырғанда да, көликке мингенде де Қураны кәриймди оқып жүрген.

Ҳижрий 806-жылы (1403-жылы) Қырымнан Кәрдәрға келеди, кейинирек Рум диярына кетеди. Ол жерде Шамсуддин әл-Фанарый менен илимий ушырасыўлар өткереди. Алымлардың айтыўынша, ол ақылый илимлерде де, диний илимлерде де жүдә билимли болғанлықтан мудамы оның гәпи үстин келер екен.

Ибн Баззазыйдың жазып қалдырған төмендеги мийнетлери қалған:

1. “Әл-Ўәжийз". Бул китап халық арасында “Фәтәўәи Баззазийя” аты менен белгили. Ибн Баззазый бул китапты Рум диярына барыўдан алдын жазып таўысқан. Ҳажы Халифаның жазыўынша, бир күни танымал муфтий Әбиў Суьуд мырзадан "Неге енди өзиңиз муфтий болып турып, бәрше пәтўаларды жыйнап бир китап жазбайсыз?", деп сорағанда ол киси: "Ибн Баззазыйдың китабы турғанда мен басқа китап жазыўға уяламан", деген екен.

2. "Мәнақибул имам әл-Аъзам Әбий Ҳанийфа". Бул китап мәзҳаббысымыз Әбиў Ҳанийфа ҳаққындағы китап болып, жүдә белгили китаплардан. Көп алымлар өзлериниң китапларында усы китаптан пайдаланған, солар қатары, имам Әбиў Заҳра да бул китапта келтирилген Әбиў Ҳанийфа ҳаққындағы мағлыўматларды келтирген.

Бул китап кирисиў ҳәм он бир баптан ибарат. Кирисиўде саҳабалар ҳәм тәбеинлер ҳаққында айтылған, биринши бапта Әбиў Ҳанийфаның өзи ҳаққында, екинши бапта имам Әбиў Юсуф ҳаққында, үшинши бапта имам Муҳаммад ҳаққында, төртинши бапта Абдуллаҳ ибн Мүбәрек ҳаққында, бесинши бапта Имам Зуфар ҳаққында, алтыншы бапта Даўыт ат Тоий ҳаққында, жетинши бапта Ўақиъ ибн ал-Жарраҳ ҳаққында, сегизинши бапта Ҳафс ибн Ғияс ҳаққында, тоғызыншы бапта Яҳя ибн Зәкария ҳаққында, оныншы бапта Ҳасан ибн Зияд ҳаққында, он биринши бапта Әбиў Ҳанийфаның басқа шәкиртлери ҳаққында мағлыўмат берилген. Бул китап мусылман дүньясында жүдә белгили.

3. Рисәләту фий таҳқийқиз зикрил жәҳрий

4. Мухтасар фий бәяни таърифәтил аҳкәм

5. Әдәбул қуззои

Ибн Баззазый ҳижрий 827-жылы (1423-жылы) айырым дереклерде айтылыўынша ҳижрий 829-жылы (1425-жылы) қайтыс болған.

Абдулҳаким Жузжанийдиң “Ислам ҳуқықтаныўшылығы” китабынан аўдарма.

Абдураҳман Идрисов

Муҳаммад ибн Аҳмад ал Беруний орта арнаўлы ислам билим журты мударриси

  • 581 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты