​Тасаўўиф (суфизм) ҳǝм сохта тариқатшылар

Ғǝрезсизликтиң дǝслепки күнлеринен-ақ бийбаҳа руўхый-мǝдений мийрасларымызды қалыс үйрениў ҳǝм қайта тиклеўге мǝмлекет сиясатының баслы бағдарларынан бири сыпатында үлкен итибар берип келинбекте. Журтымызда дин еркинлиги жаратылған бүгинги күнде айырым ѳзлерин тасаўўиф ҳǝм тариқатқа тийисли деп билетуғын адамлардың минез-қулқлары, айтып атырған сѳзлери кѳпшиликти ǝжеплентирмекте. Олардың аят ҳǝм ҳǝдислерди надурыс айтыўы, ҳǝр түрли надурыс пǝтиўа ҳǝм кѳз қараслары муқǝддес динимизге дақ болып түсип атыр.

Тариқат, тасаўўиф тийкарынан психикалық-руўхый пǝклениўге шақыратуғын инсаныйлық идеяларын үгит-нǝсиятлаўшы тǝлиймат болып табылады. Оның ўǝкиллери узақ ǝсирлерден берли инсанияттың руўхый раўажланыўына мүнǝсип үлес қосып келмекте. Саадат ǝсири ҳǝм оннан кейинги дǝслепки ўақытларда да Ақоид, Фиқҳ, Ислам тарийхы ҳǝм басқа диний илимлер қатары Тасаўўиф та ѳз алдына ажыралып шықпаған еди.

Сол дǝўирдеги мусылманлар Пайғамбар саллаллаҳу алайҳи ўасалламның ѳзине ерер еди.

Кейинирек болса саҳабалар ѳзлери Қуран ҳǝм сүннеттен керекли ҳүким ҳǝм жуўмақларды шығарып алып жүрди. Сол ўақытта руўхый кǝмалға жеткенге, зикр ҳǝм дǝрўишликке бейимлер ѳзлери ушын керекли аят ҳǝм ҳǝдислерден дǝлил таўып, усы ислерди ѳз ѳмирлеринде қолланды.

Буған байланыслы саҳабаи кирамлар ишинде тѳрт рошид ҳалифа, Абу Зарр ал-Ғифорий, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Дардо, Абдуллоҳ ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Умар, Салмон Форсий, Асҳоби суффа разияллаҳу анҳумлар ҳǝм басқалар кѳзге кѳринген еди.

Тобеинлер ǝўлады болса басқа барлық илимлер қатары руўхый тǝрбия ҳǝм нǝпсини жылаўлаў илимин де саҳобалардан қабыл етип алды. Олар арасындан тасаўўиф бағдарын белгилеўде ҳǝм оның ат ретинде қǝлиплесиўинде үлкен үлес қосқан затлар жетисип шықты.

Булардан Увайс ал-Қароний, Ҳасан ал-Басрий, Саъид ибн Мусаййиб, Жаъфар Садық ҳǝм басқаларды бǝрше тǝн алады. Олардың тутқан тасаўўифи ең туўры тасаўўиф екенине ҳеш ким гүман ете алмаған. Тасаўўиф тобеинлер дǝўиринде илим сыпатында қǝлиплесип, мусылманша жыл есабы V-VI ǝсирлерде ѳзиниң раўажланыў басқышының ең жоқарғы шоққысына шықты. Исламның кең тарқалыўында да тасаўўифтың орны жүдǝ үлкен. Атап айтқанда, журтымыздан жетисип шыққан тасаўўиф ўǝкиллери ҳǝм тариқаттың тийкарын салыўшылар ислам динин кең ен жайдырыўда үлкен хызметлер еткен. Орта Азия халықларының бай, мǝдений мийрасларын да тасаўўиф тариқатларысыз толық ойда сǝўлелендирип болмайды. Ѳткен ǝсирлерде жасаған ҳǝм дѳретиўшилик еткен кѳплеген илимпазлар, жазыўшылар, ҳǝтте ири мǝмлекет ҳǝм жǝмийетлик ғайраткер де тасаўўифтың түрли тариқатларына тийисли болған. Бул сол дǝўирлерде де тасаўўифтың тǝсири күшли болғанынан дǝрек береди.

Тарийхқа нǝзер салатуғын болсақ, ѳз дǝўиринде дүньяны қǝўетерге салған Монғоллардың Исламға кириўинде де мутасаўўифлар жетекши болған еди. Бухаралы шайх Жамолиддин Монғол султаны Туғлук Темур менен күтилмегенде дүс келип қалған, кейинирек Туғлук Темур патша болғанында шайх Жамолиддинниң баласы шайх Рукнуддин жанында исламды қабыл еткен. Соннан кейин, ол исламды ѳз қǝўими арасында ҳǝм ықтыярындағы барлық үлкелерге тарқатқан. Буннан тысқары, Юсуф Ҳамадоний, Аҳмад Яссавий, Абдулхолиқ Ғиждувоний, Баҳоуддин Нағышбанд, Хўжа Ахрор Валий сыяқлы уллы тариқат пидайыларының журттың гүллениўи, мусылманлардың бирлиги, дин жолындағы хызметлери жүдǝ үлкен. Монғоллар Хорезмге бастырып келгенинде Кубраўия тариқатының тийкарын салыўшы Нажмиддин Кубраның қаланы қорғаўға басшылық етиўи ҳǝм сол жолда шейит болыўы ўатан сүйиўшиликтиң жоқары үлгиси болып табылады.

Биз бүгинги күнде тасаўўиф бойынша жүз берип атырған қǝўиплерди мойынлай отырып, одан тийисли жуўмақ шығарып, оларды демде туўрылап алыўымыз керек болады. Кери жағдайда, мѳмин-мусылманлардың руўхыйлығы ҳǝм бирлиги ушын үлкен хызметлер еткен тасаўўифтың атына дақ түсирип қойыўымыз ҳеш гǝп емес.

Ҳǝзирги ўақытта ѳзин тасаўўифқа тийислимен, деп есаплайтуғын айырым биреўлер “Тариқат ҳақыйқат, шǝриятты үйрениў шǝрт емес” десе, айырымлар шǝрият илимлери ҳǝм басқа илимлер менен бǝнт болғанларды адасып жүргенлер деп атап, оларға тѳмен нǝзер менен қарайды. Негизинде, Абу Ҳомид Ғаззолий разияллаҳу анҳу ҳақыйқый тасаўўиф жолындағы адамның белгисин былай баянлаған: “Оның барлық ыхтыярый ислери шǝрият тǝрезиси менен тартылған болады. Оларды қабыллаўда да, шығарыўда да шǝрият шегарасында турыўы шǝрт есапланады. Себеби шǝрияттың барлық қағыйдаларын ийелеместен турып, бул жолда жүриў мүмкин емес”.

Абу Язид Бистомий разияллаҳу анҳу “Eгер бир адамға кǝраматлар берилип, ҳǝтте ол аспанға кѳтерилип атырғанын кѳрсеңиз де, тап оның ҳǝмир (Алланың буйрығы) ҳǝм наҳийди (Алланың қайтарыўы) беккем тутқанын, шǝрият ҳукимин атқарып атырғанын кѳрмегенше, ондай кимселерге алданып қалмаң”, деген. Уламалар буны шǝриятда имам, тариқатта қаҳарман, сүннетте тобеъ ҳǝм сақыйлықта кемнен-кем ушрайтуғын деп тǝрийплейди.

Хожа Аҳмад Яссаўий разияллаҳу анҳу: “Шǝриятсыз тариқатқа киргенлерди шайтаны лаъин ийманын алар екен”, - деген.

Сўфи Аллаяр бабамыз:

“Шǝриятсыз адам ушса ҳаўаға,

Кеўил бѳлме оныңдай худнамаға”, - деген.

Тасаўўиф тарийхына нǝзер салатуғын болсақ, бул жолда жоқары дǝрежелерге ерискен уллы шайхлардың барлығының шǝрият илимлериниң де устазлары болып, айырым бир тариқатқа ѳтпекши болғанларды алдын шаръий илимлерди ийелеўге шақырғанына гүўа боламыз. Қалаберсе, шаръий илимлерди толық үйренип алмаған, ибадатлардағы парыз, ўǝжип, сүннет, мǝкириуҳ, ҳарам, муфсид сыяқлы ǝмеллерди толық билмеген адам ибадатларды кемшиликсиз, орынлап атқарыўы мүмкин емес. Ҳǝдиси шарифте:

“Бир саатлық илим жетпис жыллық ибадаттан абзал”, делинген. Ҳǝзирги ўақытта ѳзин мǝлим бир тариқатқа тийисли деп есаплайтуғын айырым тырнақша ишиндеги кимселердиң “Тǝлим зǝрүр емес”, деп тийкарсыз талап етиўлери оғада ашынарлы. Ҳеш бир мусылманның бундай сѳзди айтыўға ҳақысы жоқ. Аллаҳ таала сѳзида: “… Бенделери ишинде Аллаҳтан тек алымлары ғана қорқады …” (Фатир сүреси 28-аят) ҳǝм тағы басқа бир аятда “… «Билетуғынлар менен билмейтуғынлар тең бола ма?! …” (Зумар сүреси 9-аят) деп марҳамат етеди. Еки ǝлем сǝрўары Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасалламнан Абу Ҳурайра разияллаҳу анҳу рǝўият еткен ҳǝдислеринде: “Ким илим талап етиў жолына түссе, Аллаҳ оған жǝннет жолын жеңиллестиреди”,- деген.

Абу Ҳурайра разияллаҳу анҳудан рǝўият етилген басқа бир ҳǝдисте Пайғамбарымыз алайҳиссалам: “Ким илим талап етсе ѳткен гүнаҳларына кǝппарат болады”, деген. Сол орында жоқарыдағы аят ҳǝм ҳǝдислерден тек диний илимлер емес, бǝлки барлық пайдалы илимлерди үйрениў нǝзерде тутылып атырғанын айтып ѳтиў керек деп таптым. Бир билимли адам баласына: “Ҳǝй улым, илим үйрен, себеби илим жамалың болмаса жамал, малың болмаса малың болады”,- деген.

Абдулхалиқ Ғиждуўаний, Баҳауддин Нақшбанд, Хўжа Ахрор Валий, Юсуф Ҳамадоний, Аҳмад Яссаўий, Имами Раббоний сыяқлы уллы тасаўўиф ўǝкиллери мудамы илим ийелеўге шақырып, китаплар жазған.

Илимсизлик бендени бидъатқа, жǝмийетти болса кризиске жетеклейди. Бүгинги күнде илимсизлик ақыбетинде айтылып атырған гǝплерден бири пирге байъат етилгенде, қаза намазларының сақыт болыўы ҳаққындағы бидъат болып табылады. Тарийхқа нǝзер салатуғын болсақ, тийкарынан бундай ҳукимди аҳли илим уламаларынан ҳеш ким айтпаған. Керисинше, ҳǝдислерде қаза намазды оқыўға жеткилигинше дǝлийллер бар. Абу Қатода разияллаҳу анҳудан рǝўият етиледи:

Набий саллаллаҳу алайҳи ўасалламға намазда уйқылап қалыўын зикр етти. Сонда Ол: “Уйқылап қалыў кемшилик емес. Кемшилик ояў ўақытта болады”, - деди.

Бас солай екен, пирге қол бергенлер қарызын бермей қоя бериўи мүмкинбе?! Әлбетте, мүмкин емес. Тǝўбе еткен адам бендениң ҳақын тѳлеўи шǝрт болып турғанда, Алланың ҳақы - қаза намазын не ушын ѳтемейди?! Қалаберсе, тǝўбе Аллаға етилеме ямаса пирге?! Тырнақша ишиндеги пирлердиң сѳзлерин тыңлар екенбиз, Әзирейли (а.с) пирдиң рухсатысыз муридтиң жанын алмаўы, Мункар ҳǝм Накир де пирдиң рухсатысыз сораў-жуўап етпеўи, муридин жǝннет ямаса дозақ ǝҳлинен болыўы да пирдиң қарарына байланыслы екенлиги, пирге қол берген инсанды Аллаҳ анадан туўылғанындай бийгүна етип қойыўы ҳаққында даўа қылып атырғанлығына ҳǝр қандай сап исенимге ийе болған мѳмин-мусылман ҳайран қалмаўының илǝжы жоқ.

Тǝўбени қабыл етиў Аллаҳ тааланың сыпатларынан бир сыпат екенин ядымыздан ҳеш шығармаўымыз зǝрүр. Қалаберсе, Аллаҳ таала ѳзиниң Каламында сондай деп марҳамат етеди: “Ким (бул) зулымынан кейин тәўбе қылса ҳәм (өзин) дүзетсе, Аллаҳ, әлбетте, оның тәўбесин қабыл етеди. Әлбетте, Аллаҳ – Кеширимли, Мийримли” (Моида сүреси 39-аят).

Аллаҳ таала ҳақыйқаттан да тǝўбелерди қабыл етиўши екениниң себеби мынада, Ол бенделерден ийман даўасын етип, ǝмелде шайтанның жолынан жүргенлерди де тезлик пенен азапқа гириптар етпейди, бǝлки кеширимли болып, тағы оларға ѳзлерин дүзетип алыўына мүмкиншилик жаратып, тǝўбе қапыларын ашып қояды. Аллаҳ таала мѳмин-мусылман бенделерин сүйеди ҳǝм олардың тǝўбелерин қабыллаўды қǝлейди. Тѳмендеги аяты кǝриймада усы мǝнисте жиберилген болып, Аллаҳ таала сондай деп марҳамат етеди: “Аллаҳ – Билиўши, Ҳикметли” (Ниса сүреси 26-аят).

Умар разияллаҳу анҳудан рǝўият етилген ҳǝдисте Расули акрам саллаллаҳу алайҳи ўасаллам сондай деп марҳамат етеди: “Ҳǝй адамлар! Аллаҳға тǝўбе етиңлер! Мен ҳǝр күни Оған жүз рет тǝўбе етемен”, - деди. Аллаҳ Қураны Кǝриймде: “Ҳәммеңиз Аллаҳға тәўбе қылың, ҳәй мөминлер! Қәнекей, (сонда) утысқа ериссеңиз” (Нур сүреси 31-аят), деп марҳамат етеди.

Қараң ǝзизлер, Аллаҳ таала ҳǝм оның Расули Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасаллам Тǝўбе тек Аллаҳға ғана болыў тǝлимин бергеннен кейин де, айырым жалған тариқат пирлерин тǝўбе тек ғана пир арқалы болады деп даўа қылып атырғаны Насраныйлық дининен кирип қалған бидъатлар болып табылады. Себеби Насраныйлықтың православ ҳǝм де католик мазҳабларында руханийлер адамлар ҳǝм Қудай арасындағы дǝлдалшы есапланады. Усының менен бирге, пирге қол бериў менен барлық гүнаҳлары жуўылып кетиўи католик мазҳабында “Индулъгенция” (ширкеўге ихсан қылып, гүнаҳлардиң кеширилиўи) ҳаққындағы тǝлийматларына уқсайды.

Набий саллаллаҳу алайҳи ўасалламның “Әлбетте, бенде қашан қǝбириге қойылса ҳǝм марҳумның ийелери қайтып кетиўден алдына еки периште келип оны отырғызады ҳǝм (Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасалламды нǝзерде тутып) бул адам ҳаққында не дер едиң?” - дейди. Мѳмин болса: “Гүўалық беремен, ǝлбетте ол Алланың бендеси ҳǝм Елшиси”, - дейди.

Оған: “Дозақтағы орныңа нǝзер сал, Аллаҳ саған оны Жǝннеттеги орынға алмастырып берди”, - деп айтады. Ол екеўин де кѳреди”, деген сѳзлери (Бухарий, Муслим, Абу Даўыд, Термизий ҳǝм Насоий Анас (р.а) ден) рǝўият етиледи. Набий саллаллаҳу алайҳи ўасалламнан бул ҳаққында онлап ҳǝдислер жүзеге келген. Мункар ҳǝм Накир периштелердиң ҳеш бир махлуқтың рухсатысыз тек ғана Жаратыўшының рухсаты менен сораў-жуўап қылыўын ҳǝр бир ақылы жетик инсан аңлап алады. Пирдиң рухсатысыз сораў-жуўап етпейди деп даўа қылып атырғанлардың надурыс исеними илмсизликтен болып табылады. Сўфи Аллаяр бабамыз “Ақида билмеген шайтаный елдур, Егер мың жыл ǝмел қылса елдур”, деп ақиданың қаншелли зǝрүр екенлигин айтып ѳткен.

Бүгинги күнде ǝҳли сунна ўǝл жǝмǝǝт ақидасынан адаспаўымыз ҳǝм де ǝмеллеримиздиң дурыс болыўы ушын тасаўўиф ҳаққында жеткиликли илим ҳǝм мағлыўматқа ийе болыўға умтылыўымыз ҳǝм буған байланыслы журтымыздағы уламаларымызға ериўимиз жүдǝ зǝрүр болып табылады.

Паркент районы “Сирли” жоме мешити имам-найыбы З.Меҳриддинов

Fitirat.uz сайтынан Нѳкис қаласы «Ережеп бий» жоме мешити имам-хатиби Аминжан Набатов.

  • 104 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты