АЛ-ФИҚҲ АЛ-АКБАР ИМАМ АБУ ҲАНИФАҒА ТИЙИСЛИ ЕМЕСПЕ?

Аҳмад ибн Таймияның исин даўам еттириўшилери болған “салафий”лер тǝрептен аҳли сунна ўǝл-жǝмǝǝ ақида (исеним) сында жазылған белгили текст ал-Фиқҳ ал-акбар шығармасын имам Аъзам Абу Ҳанифаға тийисли емес деген тийкарсыз талап илгери сүриледи. Салафий имам Албонийға ǝйне сол темада сораў береди. Ол “имам Абу Ҳанифаның ақидаға тийисли ҳеш қандай шығармасы жоқ” деп жуўап берген (“Ҳидоят ҳǝм Нур” кѳрсетиўлери. 52-сан).

Улыўма салафийлер арасында ал-Фиқҳ ал-акбар Абу Ҳанифаға тийисли емес деген пикир кең тарқалған. Оған кѳре, Имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳ ҳижрий биринши ǝсирдиң ақыры ҳǝм екинши ǝсирдиң биринши ярымында (80-150) жасап ѳткен. Бул дǝўирде еле китап жазыў дǝстүри жолға қойылмаған еди, солай екен ал-Фиқҳ ал-акбардың авторы имам Абу Ҳанифа болмаған.

Мǝселениң қызық тǝрепи сонда, ҳǝзирги салафийлердиң бул пикири салафийлик тийкарын салыўшы Аҳмад ибн Тайямия ҳǝм оның жақын шǝкирти Ибн Қаййим ал-Жаўзиялардың пикирине улыўма туўры келмейди. “Салафийлер” уллы Шайҳ ул-ислам Ибн Таямия “Даръу таорузил ақл ван нақл” шығармасында ал-Фиқҳ ал-акбардың авторы имам Абу Ҳанифа екенлигин, ол китап Абу Ҳанифаның шǝкиртлери арасында атақлы ҳǝм кең жайғанлығын айтып ѳткен. Соның менен бирге, тағы бир “салафий” имам ибн Қаййим ал-Жаўзия да ѳзиниң “Ижтимо ал-жуюш ал-исламия” атлы шығармасында ал-Фиқҳ ал-акбар имам Абу Ҳанифаның шығармасы деп айтып қойған.

Бул екеўинен басқа итибарлы илимпазлар да ал-Фиқҳ ал-акбардың авторы имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳ екенлигин айтып ѳткен. Атап айтқанда: алым ибн Абулизз Ақидату Таҳоўияның түсиндириўинде айтқан.

Шайҳ Ўаҳбий Ғоўажий Мулла Али Қарый раҳимаҳуллаҳ тǝрептен ал-Фиқҳ ал-акбарға жазылған түсиндириўинде сондай деген: “ал-Фиқҳ ал-акбар имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳтың орфографиясы болып табылады. Бул китап Алым Зоҳид Каўсарий тǝрепинен биринши мǝрте басып шығарылған. Мен Мадинаи мунаўўарадағы “Ориф Ҳикмат” китапханасында ал-Фиқҳ ал-акбардың ǝп-ǝнедей сақланған қолжазба нусқасын кѳрдим. Әли ибн Аҳмад форисий, ол Наср ибн Яҳёдан, ол Абу Муқотилден, ол Осим ибн Юсуфтан, ол болса имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳтың баласы Ҳаммаддан гүрриң етеди.

Ҳижрий 429-жылы қайтыс болған имам Абдулқоҳир Бағдадий ѳзиниң “Усули дин” атлы шығармасында сондай деген: “Аҳли сунна избасарларының алдынғы фақиҳ (шǝрият ҳуқықтаныўшы)лары қатарында мазҳаб ийелери имам Абу Ҳанифа ҳǝм имам Шофеъийди тилге алыў орынлы. Себеби, имам Абу Ҳанифа бир китап жазған ҳǝм оны ал-Фиқҳ ал-акбар” деп атаған. (Усули дин. Абдулқоҳир Бағдадий. 38-бет).

Имам Абулмузаффар Исфароиний да “ат-Табсир фид-дин” атлы шығармасында бул темаға тоқталып: “Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳтың ал-Алым ўǝл-мутааллим” шығармасы менен “ал-Фиқҳ ал-акбар” дѳретпелеринде аҳли бидъатларға ашық-айдын ҳүжжетлер бар. Бул китаплардың рǝўияты бизге исенимли ҳүжжетлер тийкарында қара сѳз бенен жазылған Наср ибн Яҳёдан ол болса Абу Ҳанифадан жетип келген” деп айтқан. (ат-Табсир фид-дин. 113-бет).

Жоқарыдағылардан жуўмақ етип айтыў мүмкин, “ал-Фиқҳ ал-акбар”дың имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳға тийисли екенлигине гүман жоқ. Бул китап Имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳтың орфография (имла) лары тийкарында, яғный оның айтып турыўы, шǝкиртлери болса қағазға жазып түсириўи тийкарында жазылған. Шығарманы автордан Ҳаммад ибн Абу Ҳанифа, имам Абу Юсуф, Абу Мутиъ Ҳакам ибн Абдуллаҳ Балхий, Абу Муқатил, Ҳафс ибн Муслим Самарқандий сыяқлы шǝкиртлери жазып алған ҳǝм басқаларға рǝўият ҳǝм китабат арқалы жеткизген.

Имам Абу Ҳанифа раҳимаҳуллаҳтың ақлығы Исмаил ибн Ҳаммад, Муҳаммад ибн Муқатил ар-Разий, Муҳаммад ибн Самоа, Наср ибн Яҳё ал-Балхий, Шаддод ибн Ҳакамлар болса ең исенимли дǝлийллер менен “ал-Фиқҳ ал-акбар”ды биринши рǝўият етиўшилеринен алып кейинги ǝўладқа тарқатқан ҳǝм шығарма сол тǝрзде исенимли ǝңгиме етиўшилер дизбеги арқалы шайҳ Абу Мансур ал-Мотуридий раҳимаҳуллаҳқа шекем жетип келген ҳǝм ол бул шығармаға түсиндирме жазып кеткен.

Батыржан ТОЖИБОEВ, Әндижан қаласыҒиштлижоме мешити имам-хатиби.

Ahlisunna.uz сайтынан Қоңырат районы «Хǝким Сулаймон» жоме мешити имам-хатиби Рахат Умаров таярлады.

  • 84 мәрте оқылды

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты