Сораў жуўаплар

Ўа алайкум ассалам.

Бес ўақыт намазды өз ўақтында оқыў «ада», үзрли себеп пенен орынлай аламай қалса, ўақты өткеннен кейин оқыў «қаза», делинеди. Үзрли себеп пенен ўақтында оқылмаған парыз ҳәм ўитр намазлардың қазасы оқылады. Жума, ҳайыт, жаназа, сүннет намазлардың қазасы оқылмайды. Тек таң намазының сүннети усы күни түске шекем парыз намазы менен биргеликте оқылады.

Қаза намаз оқыў ушын нийет еткенде оқымақшы болған намаздың қазасы екениде нийет етиледи.

Қаза намазлар қуяш шығып атырғанда, түс ўақты, қуяш батып атырған ўақытлардан басқа ҳәмме ўақытларда қаза оқыла береди.

Қаза намазларынан ушын азан ҳәм иқомат айтылады. Қаза намазларын жалғыз оқығанда иштен оқыў ўәжиб. (Намазда жаҳрий қирааттың ең пәс дәрежеси жанындағы адамына еситетуғын қылып оқыў.

Таң намазының парызын баслағанда яки оқылып атырғанда келген намазхан, оның сүннетин оқыса жәмәәтқу үлгере алмайтуғын болса, таң намаздың сүннетин тәрк етип, фарызына уйыйды. Бул тәрк қылған сүннеттиң қазасын оқымайды. Бирақ таң намаздың парызын да сүннетинде қаза қылған болса, онда ўақытта екеўинде қаза қылып оқыйды.

Намаз оқыўшы адам бир кеше-күндиз өзинен кетсе (бийҳуш болса), ес-ақылын жойытса (жилли болса), өзине келгеннен кейин сол ўақытлыр оқый алмай қалған намазларының қазаларын оқыйды. Егер өзин жоғалтыў. жиллилиги бир кеше-күндизден күп болса, бул мүддет ишинде оқый алмай қалған намазларының қазаларын оқыўы лазым емес.


Ўа алайкум ассалам. Жунуб адам төмендегилерди қылыўы мүмкин емес.

1. Намаз оқыў;

2. Байтуллоҳты таўап (зыярат) етиў;

3. Мешитке кириў;

4. Куран оқыў (еситиўге болады) ;

5. Қуранды яки аят жазылған қағазларды услаў.

Буннан басқа Аллаҳ тааланы зикир етиў, салаўат айтыў, истиғфар айтыў ҳтб лар мүмкин.


Ассаламу алайкум. Ҳадал. Ишиндеги ишеклерин шығарып таслаў керек. Ўаллоҳу аълам.

Ўа алайкум ассалам. Жунублық ғусыл менен кетеди. Жунуб адам таҳарат алып намаз оқыўы дурыс емес. Мусылман адам өзине шараят жаратыўға ҳәрекет етиўи керек. Шараят жаратыў дегенде шомылатуғындай ләген ҳәм ыссы суў.

Ўа алайкум ассалам. Аллаҳ таала шаңарағыңызды беккем қылсын. Өмир бир тегис өтпейди. Ҳәмме нәрсе кеўилдегидей болса, ең кеминде адамда ўасўаса пайда болады. Түрли нәрселерден гүманланыў, адамлар бундай қылып атыр, бундай деп атыр, ҳтб гүманлар. Булардан қутылыў ушын әлбетте ең биринши нәўбетте, Аллаҳты ҳәм өзимизди танып алыўымыз лазым. Буның ушын бенделиктиң ең алынғы шәртлеринен бири болған намазды өз орнына қойыўымыз керек, Аллаҳ, дин, шәрият, өмир, қәбирдеги аўҳаллар, ақыреттеги жағдайлар ҳтбларды үйрениўимиз керек. Сизиң жоқарыда айтқанларыңызда усындай ўасўаса сезилип тур.

Сораўларға тез жуўап бериў аңсат емес.

Ўа алайкум ассалам. Бул бойынша толық мағлыўматқа ийе болыў ушын Қарақалпақстан мусылманлары қазыятының "Ҳаж ҳәм умра" бөлимине хабарласың. "Ҳаж ҳәм умра" бөлими Нөкис қаласындағы орайлық жәмәәт мешити имаратында.

Ўа алайкум ассалам. Шәриятта бундай гәплер жоқ. Қыяметте ҳәмме өз исине жуўап береди. Бундай гәплер әдебий китапларда жақсылыққа шақырыў мақсетинде ислетиледи. Әдетте қыз балаға тәрбия бериў ата-ананың ўазыйпасы, олар болмаса, оны қол астына алған ўәлийдиң ўазыйпасы болады. Ўақтында тәрбия бермесе, тәрбия үйретпегени ушын жуўапкер болады. Бирақ толық дозаққа алып кетеди, деп айтыў надурыс.

Аллаҳ таала:

«Әлбетте, садақалар тек жарлыларға, мискинлерге, онда (садақа исинде) ислеўшилерге, кеўиллери дос қылыныўшыларға, қул азат қылыўға, қарыздарларға, Аллаҳтың жолында жүриўшилерге, мүсәпирлерге (бериў) Аллаҳ тәрепинен парыз қылынды. Аллаҳ – Билиўши, Ҳикметли», – деген («Тәубә» сүреси, 60-аят).

Шолыў: Усы аяты кәриймада мусылманлардың мал-дүньясынан шығарылған зәкатты алыўға кимлер ҳақылы екенлиги анық баян етилмекте. Усыған муўапық, зикир қылынған сегиз тайпа зәкатқа ҳақылы есапланады.

ЖАРЛЫЛАР ҲӘМ МИСКИНЛЕР

Әбиў Ҳурайра разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:

«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўа саллам:

«Адамлар аррасында айланып жүрсе, бир бөлек, еки бөлек яки бир хурма, еки хурма оны қайтаратуғын адам мискин емес. Ал, мискин – өзин бийқажет қылатуғын байлық таба алмаған, оған итибар берип, садақа қылынбайтуғын, өзи турып барып, адамлардан сорамайтуғын инсан», – деди».

Бесеўинен тек Термизий рәўият қылмаған.

Шолыў: Усы ҳәдиси шәрийфте Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўа саллам мусылман адам илажсыз ҳалда мискинликке ушырап қалғанда да өзин қалай тутыўы лазымлығын баян етпекте.

Негизинде мусылман адам мискин, жарлы-кәмбағал болыўы керек емес. Қолынан келген бәрше ҳадал имканиятларды иске салып, өзин-өзи тәмийинлеп жақсы турмыс кешириўге умтылыўы лазым. Бул – мусылманға парыз. Бирақ, дүнья бир турыста турмайды, түрли ўақыялар болады, инсанның қәлеген нәрсеси бола бермейди. Әне усы себепли қыйын ҳалатқа түсип қалған мусылман да өзин сабырлы тутыўы керек. Адамлар оның бул ҳалын билип қалмаўы керек. Тезлик пенен биреўлерден жәрдем, садақа сораўға асығыўы жақсы емес. Өзин әне усылай тутқан адам мискин болады. Негизинде, басқа мусылманлар оларды излеп табыўы, зәкатқа ҳақылы санап, ҳақысын тапсырыўы лазым.

Адамлардың мазасын алып зат сорап жүриў, бир-еки тислем ушын да тилениўден қайтпаў – тиленшиниң иси. Ал, тиленшилик мусылманшылықта қараланған. Тиленши усы жол менен қәжетин шығарса, мискин өзи сорамаса да адамлар оның ҳалынан хабардар болып турады.

Ҳанафий мәзҳабы бойынша мискин ҳеш нәрсеси жоқ, ал жарлы айырым нәрселери бар, бирақ мал-дүньясы шәрий нисабқа жетпеген адам есапланады. Басқаша айтатуғын болсақ, зәкат бериўи ўәжиб болмаған адам.

Бир адамның мәканы ҳәм мүлки болып, оннан келетуғын дәрамат бул адамның қәрежетин қаплай алмаса, бундай адам бай есапланбайды ҳәм зәкатқа ҳақылы болып тура береди. Қалаберсе, өзине жетерли кийимлери, ҳайытта кийетуғын таза кийимлери, өнер әсбаплары, китап¬лары, ҳаялларында өзине жараса тағыншақлары болған адам да бай есапланбайды.

Биреўдиң мал-дүньясы болса, оннан пайдаланыў жолында тосық болып, аўыр аўҳалда қалса, мискин-жарлы саналып, олар зәкаттың мискин ҳәм жарлыларға ажыратылған үлесине ҳақылы есапланады.

Түрли себеплер менен басқа бир адамнан қарыз болып қалған адам қарыздар болып есапланады. Түрли апатлар себепли аўыр жағдайға түсип қалғанлар да усы тайпаға қосылады.

ҚАРЫЗДАРЛАР

Қарыздарлар еки түрге бөлинеди:
Өзи ушын сарплап, қарыз болып қалғанлар;
Өзгелер ушын сарплап, қарыз болып қалғанлар.
Өзи ушын сарплап қарыздар болып қалған адамға зәкаттан бериў шәртлери:
1. Қарызды өзи төлей алмайтуғын жағдайда болыўы керек.
2. Қарызды ҳадал ҳәм мубаҳ иске жумсаў ушын алған болыўы керек.
Яғный, шәрият руқсат берген ислерге жумсаў ушын қарыз алып, төлей алмай қалған болыўы керек. Егер қарызды арақхолық, қумар, зина, кәйпи-сапа ҳәм басқа шәрий емес ислерге жумсаў ушын алған болса, оған зәкаттан берилмейди. Ҳарам емес, мубаҳ болса да, ләззет ислерине ысырап қылыў ушын қарыз алған адамға да зәкат берилмейди.
3. Қарызды ҳәзир төлеўи керек болыўы.
Егер қарызды төлеў мүддети келмеген болса, берилмейди. Айырым уламалар «Усы жыл ишинде бериўи керек болса, алыўға ҳақылы», деген. Бундай жағдайда қарыз ҳәм зәкат пулы муғдарына қарап ҳәр бир жағдайды айрықша көрип шығып, шешилсе жақсы болады.
4. Қарыз төлемесе қамалыў ҳүкими бар болса. Яғный, адамлардың ҳақысына тийисли қарыз болыўы, Аллаҳ тааланың ҳақысына тийисли қарыз болмаўы керек. Аллаҳ ҳақына тийисли қарызлар – зәкат, каффаратларға тийисли қарыз болса, зәкаттан берилмейди. Өз пайдасы ушын қарыз алып, төлей алмаған адамға қарызын үзиўге зәкаттан жетерли мал-дүнья бериледи.
Өзгениң пайдасын гөзлеп, қарыздар болып қалған адамға зәкат бериў шәртлери:
Еки жәнжеллескен тәрепти жарастырыў ушын олардың урысыўына себеп болып турған мал-дүньяны төлеп бериўди мойнына алған, мусылманларға пайдалы болған медресе қурыў, емлеўхана, жетимхана ҳәм басқа жерлер пайдасы ушын қарыз алып, бере алмай қалған адамға да қарызын үзиў ушын зәкат береди.
Өлген адамның қарызын зәкаттан алып берсе бола ма?
Бул сораўға Шафиий, Ханбалий, ҳәм Ханафий мәзҳабы «Болмайды», деп жуўап берген.
Заманлас уламаларымыз «Мүтәж адамларға қарызы ҳасана берип турса болады», деп пәтўа шығарған.
Биреўге қарыз берген адам қарызды зәкат есабынан кешип жибериў мүмкин емес. Себеби, бундай жағдайда мүлик қылып бериў әмелге аспайды. Ҳийле қылмастан, алдын келисип алмастан, зәкатты берип, соң «Қарызыңды бер», деўи мүмкин.
АЛЛАҲТЫҢ ЖОЛЫНДА ЖҮРИЎШИЛЕР ТАЙПАСЫ
Зәкатты бөлистириўде ҳақылы тайпалардан жетиншиси болған бул тайпа ҳаққында көплеген тартысыўлар болып келген.
Бул тартысыўлар түрли фиқҳий мәзҳаблар арасында ғана емес, ал ҳәр бир мәзҳабтың ишинде де, соннан Ҳанафий мәзҳабы уламалары арасында да болғанын көремиз. Себеби, «Фийсабийлиллаҳ» – «Аллаҳтың жолында» термини кең көлемли болып, Қураны кәриймде де, сүннети мутаҳҳарада да түрли мәнилерде қолланылған. Сонлықтан, бир саўаплы исти «фийсабийлиллаҳ» деп қылыў үрп болған.
Соның ушын да зәкаттағы «Аллаҳтың жолындағылар», яғный «Фийсабилиллаҳ» деп аталған тайпа ҳаққында сол мәнилердиң ҳәммесинен келип шығып, жүдә терең додаланған. Олардың ҳәммесин жәмлеп, үйренип шыққан уламаларымыз төмендеги жуўмақа келген.
1. Жумҳур уламалар «Фийсабилиллаҳ» саўаш ҳәм әскерий ислерге байланыслы адамлар», деген.
2. Жумҳур уламалар «Әскерлер ҳәм шегара қорықшысы егер бай болса да зәкаттан үлес алса болады», деген.
3. Жумҳур уламалар «Зәкат пулынан жәмийет пайдасы ушын қурал-жарақ, әскерий көликлер, әскерий қурылыслар ҳәм әскерий кемелерге сарпласа болады», деген.
Уламалар ҳәммесиниң пикиринше, зәкат пулынан қайырхомлық ислерине, бөгет, көпир, мешит, медресе, жол қурылысы сыяқлы ислерге сарплап болмайды. Бул ислерге олжа ҳәм хараж сыяқлы басқа дәраматлардан сарпланса болады.
Мысал ушын, мусылманларға қарсы мәдений, мәрипий ҳәм иддеологиялық ҳүжим қылынбақта. Усыған жараса мусылманлар олардың бул ҳүжимлерин қайтарыў ушын мәдений, мәрифий ҳәм идеологиялық ҳәрекет қылыўы керек. Бул түрдеги ис те өз-өзинен бола бермейди. Оған көплеп қаржы керек болады. Китаплар, түрли басылымлар, түрли фильм, көрсетиў, еситтириў ҳәм үгит-нәсият ислери өз-өзинен болмайды. Соның ушын бул ислерди де исламый ислер деў керек ҳәм оған «фийсабийлиллаҳ» үлесинен қаржы ажыратыў керек, деген.
ИБН САБИЙЛ ТАЙПАСЫ
«Ибн» сөзи арабшада «ул» мәнисин, ал «сабийл» «жол» мәнисин аңлатады. «Ибн сабийл» – «жол улы» деген мәнисти билдиреди.
Елден сыртқа шығып, өз ели менен байланысы үзилип қалған адам «ибн сабийл» делинеди. Қураны кәриймде бул түрдеги инсанларға айрықша итибар берилген. Көплеген аяты кәриймаларда ибн сабийлге жақсылық қылыў зәрүрлиги қайта-қайта айтылады.
Зәкатқа ҳақылы сегиз тайпадан ақырғысы «ибн сабийл» деп жәрияланған. Егер «ибн сабийл» өз елинде бай болса да, мүсәпирликте қы¬йын аўҳалға түсип қалса, оған зәкаттан үлес бериледи.
Ибн сабийлге буншелли итибар берилиўин уламаларымыз төмендегише түсиндиреди. Ислам дининде бир неше себеплерге муўапық, сапар қылыў, жүриў ҳәм көриўге шақырылған.
1. Ырысқы талап етиў ушын сапар қылыў.
Қураны кәриймде:
«Солай екен, оның (Жердиң) түрли тәреплеринде (саяхат, саўда ямаса дийқаншылық етип) жүриң ҳәм (Аллаҳтың берген) ырысқысынан жең!», делинген (Мүлик сүреси, 15-аят).
Басқа бир аятта:
«Басқалар Аллаҳтың кеңшилигин (ырысқысын) қәлеп, Жер бетинде сапар қылыўын…», делинген (Муззаммил сүреси, 20-аят).
2. Илим, нәзер ҳәм итибар ушын сапар қылыў.
«Жер бетинде жүриң, … қараң», деген көплеген аятлар бар. Ислам уламаларының илим талабында қылған сапарлары инсаният тарийхында өшпес из қалдырғаны ҳеш кимге сыр емес.
3. Аллаҳтың жолында ис қылыў ушын сапар.
4. Ибадат сапары деп аталған ҳаж ҳәм умра сапары.
Исламның өзи соншелли ислерге буйырып қойғаннан кейин, бул сапарлар ақыбетинде қолайсыз ҳалға түсип қалатуғын ибн сабийллерге айрықша итибар берилиўи тәбийий.
Әййемнен мусылман үлкелеринде мүсәпирлерди ҳүрмет етиўи, оларға имканы барынша иззет-ҳүрмет көрсетиўи бийкарға емес. Мүсәпирлер пайдасы ушын қурылған мүсәпирханалар, баспаналар, қылынған ўақфлар ҳәм басқа қайырхомлық ислери де бийҳуўда емес. Демек, дүнья тарийхында ҳеш ким, ҳеш қандай дүзим мүсәпирлерге мусылманлардай әҳмийет бермеген.
Сапары даўамында ўатанына жете алмай, жолы жабылып қалған ҳәр қандай адамға да зәкат бериле бермейди. Ал, бунда төмендеги шәртлер табылыўы лазым болады:
1. Өзи турған жеринен ўатанына жетип алатуғын қаржысы болмаўы. Егер ўатанына жетип алғандай қаржысы болса, оған зәкат пулынан берип болмайды. Себеби, жәрдемнен мақсет оны елине қайтарыў.
2. Сапары гүна сапары болмаўы керек. Адам өлтириў, урлық, ҳарам саўда, мусылманларға зыян жеткизетуғын ислер ушын сапарға шыққан адам «ибн сабийл» болып қалса, оған ҳеш нәрсе берилмейди. Себеби, Ислам ҳарам, гүна ислерге жәрдем бериўди ҳарам қылған.
3. Өз елинде мал-мүлки бар «ибн сабийл» қарыз алыў имканын таба алмаса. Яғный, ондай адам алдын үйине жетип алыўы ушын қарыз алыўға урыныўы керек. Қарыз алыўдың жолын таба алмағанда ғана зәкатшыларға мүрәжат қылыўы мүмкин.
Бул шәртлерди өзинде жәмлеген «ибн сабийл»ге нийет еткен жерине жеткенше жетерли тағам ҳәм кийим ҳәм де көлик пенен жәрдем бериледи. Оның ўатанына жетип алыўы ушын зәрүр қәрежетлерге зәкаттан пул ажыратылады.
Өзине жараса жумыс таба алмай атырған етикши де зәкат алыўы мүмкин.

Ислеп турып, бирақ жетерли дәрамат таба алмай атырған адам да сол жетпегени муғдарында зәкат алады.

Өзине, жағдайына ҳәм абырайына мүнәсип жумыс итибарға алынады. Алым ямаса жазыўшы қолайсыз жағдайға түсип қалса, жәмийет оны жүк тасыўшы ямаса сипсекеш қылдырып қоймайды. Керисинше мүнәсип жумыс табаман дегенше, зәкат пулынан жететуғынын берип тәмийинлеп турады.

Кәсипке жарамлы болып, бирақ илим алыў менен шуғылланып, қыйналып қалған адамлардан қәбилетли, келешекте жәмийетке пайдасы тийетуғын адамларға да зәкат пулынан жәрдем бериледи.

Көшпес мүлки бар, бирақ оннан түсип атырған дәраматы азлығы ушын қыйналып қалған адамларға да зәкат бериледи. Олар көшпес мүлкин сатыўға мәжбүрленбейди.

Егер илимий жумыс пенен шуғулланатуғын адамлар қолайсыз жағдайға түсип қалса, олар да зәкаттан алыўға ҳақылы. Китапларын, илимий тәжрийбе ушын керекли болған әсбап-үскенелерин ҳәм басқа нәрселерин сатып, күн көриўине жол қойылмайды.

Бир адам байлығы менен танылған болып, сол адам кәмбағал болып қалғанын айтып, зәкат сорап келсе, ол адам анық бир ҳүжжет пенен келмегенше, оның сөзи қабыл етилмейди.

Бир адамның бай екенлиги белгисиз болып, жарлы екенин айтып келсе, сөзи қабыл етиледи. Биреў кәсиби жоқ екенин айтып келсе ҳәм оның сыртқы көринисинен сөзи расқа уқсаса, сөзи қабыл етиледи. Биреў кәсиби жоқ екенин айтып келсе, бирақ сыртқы көриниси буған уқсамаса, оған ант иштириледи.

Жарлы ҳәм мискин бала-шағасы бар екенин, айлығы жетпейтуғынын айтып келсе, ҳүжжет пенен тастыйықлаўы керек. «Қарыздарман» деген адам да хат-ҳүжжет алып келиўи керек. Қылынған арызлардың дурыс ямаса надурыс екенин анықлаў ушын Исламдағы әжайып усыллардың барлығы иске салынады.



Аллаҳ таала:

«Әлбетте, садақалар тек жарлыларға, мискинлерге, онда (садақа исинде) ислеўшилерге, кеўиллери дос қылыныўшыларға, қул азат қылыўға, қарыздарларға, Аллаҳтың жолында жүриўшилерге, мүсәпирлерге (бериў) Аллаҳ тәрепинен парыз қылынды. Аллаҳ – Билиўши, Ҳикметли», – деген («Тәубә» сүреси, 60-аят).

Шолыў: Усы аяты кәриймада мусылманлардың мал-дүньясынан шығарылған зәкатты алыўға кимлер ҳақылы екенлиги анық баян етилмекте. Усыған муўапық, зикир қылынған сегиз тайпа зәкатқа ҳақылы есапланады.

ЖАРЛЫЛАР ҲӘМ МИСКИНЛЕР

Әбиў Ҳурайра разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:

«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўа саллам:

«Адамлар аррасында айланып жүрсе, бир бөлек, еки бөлек яки бир хурма, еки хурма оны қайтаратуғын адам мискин емес. Ал, мискин – өзин бийқажет қылатуғын байлық таба алмаған, оған итибар берип, садақа қылынбайтуғын, өзи турып барып, адамлардан сорамайтуғын инсан», – деди».

Бесеўинен тек Термизий рәўият қылмаған.

Шолыў: Усы ҳәдиси шәрийфте Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўа саллам мусылман адам илажсыз ҳалда мискинликке ушырап қалғанда да өзин қалай тутыўы лазымлығын баян етпекте.

Негизинде мусылман адам мискин, жарлы-кәмбағал болыўы керек емес. Қолынан келген бәрше ҳадал имканиятларды иске салып, өзин-өзи тәмийинлеп жақсы турмыс кешириўге умтылыўы лазым. Бул – мусылманға парыз. Бирақ, дүнья бир турыста турмайды, түрли ўақыялар болады, инсанның қәлеген нәрсеси бола бермейди. Әне усы себепли қыйын ҳалатқа түсип қалған мусылман да өзин сабырлы тутыўы керек. Адамлар оның бул ҳалын билип қалмаўы керек. Тезлик пенен биреўлерден жәрдем, садақа сораўға асығыўы жақсы емес. Өзин әне усылай тутқан адам мискин болады. Негизинде, басқа мусылманлар оларды излеп табыўы, зәкатқа ҳақылы санап, ҳақысын тапсырыўы лазым.

Адамлардың мазасын алып зат сорап жүриў, бир-еки тислем ушын да тилениўден қайтпаў – тиленшиниң иси. Ал, тиленшилик мусылманшылықта қараланған. Тиленши усы жол менен қәжетин шығарса, мискин өзи сорамаса да адамлар оның ҳалынан хабардар болып турады.

Ҳанафий мәзҳабы бойынша мискин ҳеш нәрсеси жоқ, ал жарлы айырым нәрселери бар, бирақ мал-дүньясы шәрий нисабқа жетпеген адам есапланады. Басқаша айтатуғын болсақ, зәкат бериўи ўәжиб болмаған адам.

Бир адамның мәканы ҳәм мүлки болып, оннан келетуғын дәрамат бул адамның қәрежетин қаплай алмаса, бундай адам бай есапланбайды ҳәм зәкатқа ҳақылы болып тура береди. Қалаберсе, өзине жетерли кийимлери, ҳайытта кийетуғын таза кийимлери, өнер әсбаплары, китап¬лары, ҳаялларында өзине жараса тағыншақлары болған адам да бай есапланбайды.

Биреўдиң мал-дүньясы болса, оннан пайдаланыў жолында тосық болып, аўыр аўҳалда қалса, мискин-жарлы саналып, олар зәкаттың мискин ҳәм жарлыларға ажыратылған үлесине ҳақылы есапланады.

Түрли себеплер менен басқа бир адамнан қарыз болып қалған адам қарыздар болып есапланады. Түрли апатлар себепли аўыр жағдайға түсип қалғанлар да усы тайпаға қосылады.

ҚАРЫЗДАРЛАР

Қарыздарлар еки түрге бөлинеди:
Өзи ушын сарплап, қарыз болып қалғанлар;
Өзгелер ушын сарплап, қарыз болып қалғанлар.
Өзи ушын сарплап қарыздар болып қалған адамға зәкаттан бериў шәртлери:
1. Қарызды өзи төлей алмайтуғын жағдайда болыўы керек.
2. Қарызды ҳадал ҳәм мубаҳ иске жумсаў ушын алған болыўы керек.
Яғный, шәрият руқсат берген ислерге жумсаў ушын қарыз алып, төлей алмай қалған болыўы керек. Егер қарызды арақхолық, қумар, зина, кәйпи-сапа ҳәм басқа шәрий емес ислерге жумсаў ушын алған болса, оған зәкаттан берилмейди. Ҳарам емес, мубаҳ болса да, ләззет ислерине ысырап қылыў ушын қарыз алған адамға да зәкат берилмейди.
3. Қарызды ҳәзир төлеўи керек болыўы.
Егер қарызды төлеў мүддети келмеген болса, берилмейди. Айырым уламалар «Усы жыл ишинде бериўи керек болса, алыўға ҳақылы», деген. Бундай жағдайда қарыз ҳәм зәкат пулы муғдарына қарап ҳәр бир жағдайды айрықша көрип шығып, шешилсе жақсы болады.
4. Қарыз төлемесе қамалыў ҳүкими бар болса. Яғный, адамлардың ҳақысына тийисли қарыз болыўы, Аллаҳ тааланың ҳақысына тийисли қарыз болмаўы керек. Аллаҳ ҳақына тийисли қарызлар – зәкат, каффаратларға тийисли қарыз болса, зәкаттан берилмейди. Өз пайдасы ушын қарыз алып, төлей алмаған адамға қарызын үзиўге зәкаттан жетерли мал-дүнья бериледи.
Өзгениң пайдасын гөзлеп, қарыздар болып қалған адамға зәкат бериў шәртлери:
Еки жәнжеллескен тәрепти жарастырыў ушын олардың урысыўына себеп болып турған мал-дүньяны төлеп бериўди мойнына алған, мусылманларға пайдалы болған медресе қурыў, емлеўхана, жетимхана ҳәм басқа жерлер пайдасы ушын қарыз алып, бере алмай қалған адамға да қарызын үзиў ушын зәкат береди.
Өлген адамның қарызын зәкаттан алып берсе бола ма?
Бул сораўға Шафиий, Ханбалий, ҳәм Ханафий мәзҳабы «Болмайды», деп жуўап берген.
Заманлас уламаларымыз «Мүтәж адамларға қарызы ҳасана берип турса болады», деп пәтўа шығарған.
Биреўге қарыз берген адам қарызды зәкат есабынан кешип жибериў мүмкин емес. Себеби, бундай жағдайда мүлик қылып бериў әмелге аспайды. Ҳийле қылмастан, алдын келисип алмастан, зәкатты берип, соң «Қарызыңды бер», деўи мүмкин.
АЛЛАҲТЫҢ ЖОЛЫНДА ЖҮРИЎШИЛЕР ТАЙПАСЫ
Зәкатты бөлистириўде ҳақылы тайпалардан жетиншиси болған бул тайпа ҳаққында көплеген тартысыўлар болып келген.
Бул тартысыўлар түрли фиқҳий мәзҳаблар арасында ғана емес, ал ҳәр бир мәзҳабтың ишинде де, соннан Ҳанафий мәзҳабы уламалары арасында да болғанын көремиз. Себеби, «Фийсабийлиллаҳ» – «Аллаҳтың жолында» термини кең көлемли болып, Қураны кәриймде де, сүннети мутаҳҳарада да түрли мәнилерде қолланылған. Сонлықтан, бир саўаплы исти «фийсабийлиллаҳ» деп қылыў үрп болған.
Соның ушын да зәкаттағы «Аллаҳтың жолындағылар», яғный «Фийсабилиллаҳ» деп аталған тайпа ҳаққында сол мәнилердиң ҳәммесинен келип шығып, жүдә терең додаланған. Олардың ҳәммесин жәмлеп, үйренип шыққан уламаларымыз төмендеги жуўмақа келген.
1. Жумҳур уламалар «Фийсабилиллаҳ» саўаш ҳәм әскерий ислерге байланыслы адамлар», деген.
2. Жумҳур уламалар «Әскерлер ҳәм шегара қорықшысы егер бай болса да зәкаттан үлес алса болады», деген.
3. Жумҳур уламалар «Зәкат пулынан жәмийет пайдасы ушын қурал-жарақ, әскерий көликлер, әскерий қурылыслар ҳәм әскерий кемелерге сарпласа болады», деген.
Уламалар ҳәммесиниң пикиринше, зәкат пулынан қайырхомлық ислерине, бөгет, көпир, мешит, медресе, жол қурылысы сыяқлы ислерге сарплап болмайды. Бул ислерге олжа ҳәм хараж сыяқлы басқа дәраматлардан сарпланса болады.
Мысал ушын, мусылманларға қарсы мәдений, мәрипий ҳәм иддеологиялық ҳүжим қылынбақта. Усыған жараса мусылманлар олардың бул ҳүжимлерин қайтарыў ушын мәдений, мәрифий ҳәм идеологиялық ҳәрекет қылыўы керек. Бул түрдеги ис те өз-өзинен бола бермейди. Оған көплеп қаржы керек болады. Китаплар, түрли басылымлар, түрли фильм, көрсетиў, еситтириў ҳәм үгит-нәсият ислери өз-өзинен болмайды. Соның ушын бул ислерди де исламый ислер деў керек ҳәм оған «фийсабийлиллаҳ» үлесинен қаржы ажыратыў керек, деген.
ИБН САБИЙЛ ТАЙПАСЫ
«Ибн» сөзи арабшада «ул» мәнисин, ал «сабийл» «жол» мәнисин аңлатады. «Ибн сабийл» – «жол улы» деген мәнисти билдиреди.
Елден сыртқа шығып, өз ели менен байланысы үзилип қалған адам «ибн сабийл» делинеди. Қураны кәриймде бул түрдеги инсанларға айрықша итибар берилген. Көплеген аяты кәриймаларда ибн сабийлге жақсылық қылыў зәрүрлиги қайта-қайта айтылады.
Зәкатқа ҳақылы сегиз тайпадан ақырғысы «ибн сабийл» деп жәрияланған. Егер «ибн сабийл» өз елинде бай болса да, мүсәпирликте қы¬йын аўҳалға түсип қалса, оған зәкаттан үлес бериледи.
Ибн сабийлге буншелли итибар берилиўин уламаларымыз төмендегише түсиндиреди. Ислам дининде бир неше себеплерге муўапық, сапар қылыў, жүриў ҳәм көриўге шақырылған.
1. Ырысқы талап етиў ушын сапар қылыў.
Қураны кәриймде:
«Солай екен, оның (Жердиң) түрли тәреплеринде (саяхат, саўда ямаса дийқаншылық етип) жүриң ҳәм (Аллаҳтың берген) ырысқысынан жең!», делинген (Мүлик сүреси, 15-аят).
Басқа бир аятта:
«Басқалар Аллаҳтың кеңшилигин (ырысқысын) қәлеп, Жер бетинде сапар қылыўын…», делинген (Муззаммил сүреси, 20-аят).
2. Илим, нәзер ҳәм итибар ушын сапар қылыў.
«Жер бетинде жүриң, … қараң», деген көплеген аятлар бар. Ислам уламаларының илим талабында қылған сапарлары инсаният тарийхында өшпес из қалдырғаны ҳеш кимге сыр емес.
3. Аллаҳтың жолында ис қылыў ушын сапар.
4. Ибадат сапары деп аталған ҳаж ҳәм умра сапары.
Исламның өзи соншелли ислерге буйырып қойғаннан кейин, бул сапарлар ақыбетинде қолайсыз ҳалға түсип қалатуғын ибн сабийллерге айрықша итибар берилиўи тәбийий.
Әййемнен мусылман үлкелеринде мүсәпирлерди ҳүрмет етиўи, оларға имканы барынша иззет-ҳүрмет көрсетиўи бийкарға емес. Мүсәпирлер пайдасы ушын қурылған мүсәпирханалар, баспаналар, қылынған ўақфлар ҳәм басқа қайырхомлық ислери де бийҳуўда емес. Демек, дүнья тарийхында ҳеш ким, ҳеш қандай дүзим мүсәпирлерге мусылманлардай әҳмийет бермеген.
Сапары даўамында ўатанына жете алмай, жолы жабылып қалған ҳәр қандай адамға да зәкат бериле бермейди. Ал, бунда төмендеги шәртлер табылыўы лазым болады:
1. Өзи турған жеринен ўатанына жетип алатуғын қаржысы болмаўы. Егер ўатанына жетип алғандай қаржысы болса, оған зәкат пулынан берип болмайды. Себеби, жәрдемнен мақсет оны елине қайтарыў.
2. Сапары гүна сапары болмаўы керек. Адам өлтириў, урлық, ҳарам саўда, мусылманларға зыян жеткизетуғын ислер ушын сапарға шыққан адам «ибн сабийл» болып қалса, оған ҳеш нәрсе берилмейди. Себеби, Ислам ҳарам, гүна ислерге жәрдем бериўди ҳарам қылған.
3. Өз елинде мал-мүлки бар «ибн сабийл» қарыз алыў имканын таба алмаса. Яғный, ондай адам алдын үйине жетип алыўы ушын қарыз алыўға урыныўы керек. Қарыз алыўдың жолын таба алмағанда ғана зәкатшыларға мүрәжат қылыўы мүмкин.
Бул шәртлерди өзинде жәмлеген «ибн сабийл»ге нийет еткен жерине жеткенше жетерли тағам ҳәм кийим ҳәм де көлик пенен жәрдем бериледи. Оның ўатанына жетип алыўы ушын зәрүр қәрежетлерге зәкаттан пул ажыратылады.




Ўа алайкум ассалам. Нәпси ҳәм шайтан инсанды удайына жаманлыққа шақырып турыўшылар. Нәпси қыйыншылықты қәлемейди, ал шайтан инсанның туўры жолда жүриўин қәлемейди. Екеўи де бир-биринен қалыспайтуғын душпан. Соның ушын да мусылман адам мудамы қырағы болыўы керек.

Тасаўўуф уламаларымыздың айтыўынша, бир гүна исти қылыўға қайта-қайта үндеўши ҳәм соны беккем услап алыўшы бул нәпси. Бир гүна иске үндеп, оннан бас тартсаңыз, басқа гүна иске шақырыўшы бул шайтан болады, деген екен. Ўаллоҳу аълам.

Soraw beriw

Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты